Hij wordt zowel bejubeld als verguisd. En niet alleen onder christenen. In de Maand van de Spiritualiteit een portret van de misschien wel populairste monnik van deze tijd: Anselm Grün. ,,We weten niet waarom Christus is gestorven.''

Zelfs qua uiterlijk is hij een voorbeeldmonnik. Een kleine, vriendelijke, bedaarde en bebaarde man. Gelaten ondergaat hij het gesprek dat we met hem mogen hebben – stoïcijns haast. Wat er echt door hem heen gaat, wordt niet duidelijk. Hij praat rustig en zacht – op het saaie af, vooral als je het vergelijkt met zijn sprankelende schrijfstijl. De hele dag door is hij al bezig om mensen van antwoorden op hun levensvragen te voorzien. Tussendoor geeft hij ook nog een paar interviews af, waarna hij naar een volgend programmaonderdeel wordt gebracht.
Hoe de goede man dat allemaal volhoudt? ,,Het komt erop aan dat ik mijn grenzen stel. Dat beslis je zelf.'' Ongetwijfeld heeft Anselm Grün er een boek over geschreven – hij heeft er rijen op zijn naam staan. Die gaan over de meest uiteenlopende onderwerpen: van theologische werken over Paulus of Jezus tot managementboeken over leiderschap. Maar ook over 'spiritualiteit op je werk' en het ontdekken van 'je ware vrouwelijkheid' kan de pater iets vertellen. En wie volgend jaar de dag gelukzalig wil beginnen: zijn scheurkalender voor 2011, Momenten van geluk met 'wijsheden voor elke dag', ligt al in de winkel.
De populariteit van deze man is enorm. Hij reist de hele wereld over om lezingen te geven. Zijn boeken worden grif gelezen – het kan in meer dan dertig talen. Ondertussen is hij ook nog als monnik en bedrijfsleider verbonden aan de benedictijnenabdij in Münsterschwarzach, waar hij leiding geeft aan zo'n vierhonderd mensen.
Zijn populariteit laat zich wel verklaren: spiritualiteit is in, het monastieke is populair. Het bezoeken van kloosters is in zwang bij een generatie hardwerkende mensen die even aan de waan van de dag willen ontsnappen of bij wie de work-life-balance uit evenwicht raakt.

Flirt
De mensen druppelen de kapel van het Dominicanenklooster in Huissen binnen. Hoewel het vooral ouderen zijn die op de lezing van Anselm Grün zijn afgekomen, ontbreken enkele dertigers niet. Als de Duitse monnik plaatsneemt achter het katheder wordt het langzaam stil in de inmiddels afgeladen volle zaal.
Ik bezoek de lezing van 'pater Anselm', zoals Grün vaak genoemd wordt, samen met de Rotterdamse gereformeerd-vrijgemaakte predikant Matthijs Haak. We zijn bekend met een aantal van zijn vele boeken. Inspirerende boeken, dat zeker. Maar geheel kritiekloos lezen lukt niet. Al was het maar omdat Grün door veel christenen als omstreden wordt gezien. Noem zijn naam en men heeft een mening. De een loopt met hem weg – bijvoorbeeld omdat hij het leven van alledag weet te verbinden met Christus – terwijl de ander hem verguist en hem in verband brengt met new age. Dit komt onder andere doordat Grün zich op sommige punten laat inspireren door de bekende psychiater Carl Gustav Jung – door christenen bekritiseerd omdat hij zich liet leiden door zijn 'geleidegeest Philemon'.
Ook Grüns flirt met andere godsdiensten komt hem op kritiek te staan. Sinds de jaren zestig haalt hij bijvoorbeeld inspiratie uit het boeddhisme en beoefent hij zenmeditatie. Maar, schrijft hij in Beelden van Jezus, ,,het gaat mij er niet om Jezus te beschouwen als een van de vele godsdienststichters. Hij is en blijft voor mij de Zoon van God. In Hem heeft God zich op een unieke manier geopenbaard. (...) Wanneer ik een eerlijk gesprek begin met andere culturen, groeit er in mij een nieuwe liefde voor Jezus.'' Zoveel is duidelijk: we doen Grün tekort door hem zomaar in de occulte, zweverige of interreligieuze hoek te zetten.

Bang voor de dood
Een kernpunt in onze vragen bij Grün is zijn kijk op Christus. In zijn toespraak zegt hij dat God mensen vergeeft omdat Hij liefde is, en niet omdat zijn Zoon gestorven is. Maar waarom moest Christus dan sterven? Na de lezing krijgen we de kans om het de monnik zelf te vragen.
,,Dat weten we niet...'', is het antwoord van Grün. ,,Veel theologen denken het precies te weten. Voor de leerlingen was het in eerste instantie onbegrijpelijk. De vraag is: is het zinloos geweest of had het zin? De apostelen kwamen tot de conclusie: het heeft zin gehad, het was geen mislukking. Als je naar het kruis kijkt, kun je erop vertrouwen dat God ons vergeeft. Hij heeft ons liefgehad, ons verlost van de dood. Veel mensen zijn bang voor de dood. Maar wanneer je sterft in Gods handen mag je erop vertrouwen dat de schuld vergeven is.''
,,De kruisdood van Jezus is het hoogtepunt van Gods liefde voor ons. Alles wat Hij verkondigde – bijvoorbeeld in Matteüs over geweldloosheid – wordt bij het kruis zichtbaar. Hier wordt verzoening zichtbaar. Het kruis is een paradox, een teken van hoop: er is geen schuld die niet vergeven kan worden, geen dood die niet overwonnen is, geen graf dat niet op kan bloeien, geen donker dat niet in licht veranderd wordt. Zo is het kruis dus een teken van hoop.''
Grün vertelt dat de apostelen het kruis in het licht van het Oude Testament zagen. ,,In beelden als: Hij heeft onze zonden gedragen, onze ziekten genezen, onze schuld vergeven... Het kruis was geen 'afknapper' of mislukking, maar het hoogtepunt van Gods liefde. Hoe mensen ook macht proberen uit te oefenen, Gods genade is in de onmacht van mensen machtiger gebleken. Toen ik theologie studeerde, was het duidelijk wat ik moest leren: 'Waarom moest Jezus sterven? Omdat de mens schuldig was, en die schuld moest vereffend worden. Dán kan God vergeven.' Maar het belangrijkste van het kruis is het appèl: ga wég van de zonden. Het draait dus niet 'alleen maar' om verlossing. Er is veel wat we met het kruis kunnen verbinden. We zijn verlost door het kruis, genezen, bevrijd. De mens, die schuldig was, wordt niet meer bepaald door de wereld. Die heeft geen macht meer over ons. We zijn bevrijd. De wereld met haar maatstaven is gekruisigd.''
,,God vergeeft omdat Hij God is, en niet per se omdat zijn Zoon aan het kruis is gestorven. Niet dat het kruis dan onbelangrijk is. Integendeel. Het kruis heeft een diepe betekenis, daarover raken we niet uitgemediteerd. Wir sind nie fertig damit.''

Christelijk antwoord
De centrale rol van Jezus staat voor Grün buiten kijf: hij zegt regelmatig dat Christus het fundament van zijn leven is. Maar tegelijkertijd haalt hij met evenveel gemak inspiratie uit andere godsdiensten. Is Jezus voor hem dan wel de 'enige weg naar God', of ziet hij ook andere wegen?
,,Natuurlijk, Jezus is de Weg naar het leven. Maar Paulus heeft al geprobeerd Jezus te begrijpen vanuit de Joodse traditie en ook vanuit de filosofie. Hij heeft zo het Evangelie verkondigd in dialoog met andere religies. Johannes deed dat in dialoog met de gnostiek. Om Jezus te begrijpen moet ik de dialoog aangaan met anderen en naar hen luisteren. Dat betekent niet dat ik dingen met elkaar ga vermengen. Ik wil weten wat dáár de vragen en de antwoorden zijn. En vervolgens vragen: wat is het christelijke antwoord?''

Grün schrijft in een van zijn boeken ook dat 'in alle mensen een goddelijke kern zit die zichtbaar wordt door Jezus'. In onze protestantse oren klinkt dat al bijna pantheïstisch, alsof ieder mens iets goddelijks heeft. Is er dan nog sprake van een onderscheid tussen christen en niet-christen? En maakt het dan nog uit of je wel of niet bewust leeft met Christus?
,,Jawel. Maar we zijn geen christenen om in de hemel te komen, maar omdat de boodschap van Jezus ons fascineert en ons als vervulde mensen laat leven. Het christen-zijn maakt ons nú al rijker en we zien er de zin van in. De boodschap van Jezus fascineert ons. We moeten getuigen, maar niet tegen anderen zeggen: 'Alleen als je Jezus kent, kun je bij God komen.' We mogen erop vertrouwen dat anderen óók iets van Jezus in zich hebben en dat wanneer ik over Christus praat, ik iets in hun hart aanspreek. Mijn medebroeders gingen in de negentiende eeuw naar Afrika om te dopen met het idee dat je anders in de hel zou komen. Dat is nu niet meer de motivatie om zendeling te zijn. De boodschap is nu: zonder angst en menselijker te kunnen leven.''

Aansprekend
We luisteren met enige verwondering naar de antwoorden die Grün op onze vragen geeft. Matthijs Haak heeft al lange tijd interesse voor de 'nieuwe spiritualiteit' – de stroming waartoe hij Grün ook rekent. Haaks afstudeerrichting aan de gereformeerd-vrijgemaakte universiteit in Kampen was spiritualiteit. In het kader daarvan volgde hij ook colleges spiritualiteit aan de Radboud Universiteit. Tien jaar geleden maakte hij voor het eerst kennis met de boeken van Anselm Grün. ,,Zijn bijzonder aansprekende schrijfstijl en de thema's die hij behandelt, interesseerden me vanaf dat moment tot op nu. Aan alles merk je dat hij er een neus voor heeft mensen van nu aan te spreken, haast onafhankelijk van de vraag of die mensen nu wel of niet geloven.''
Haak besteedt in zijn preken regelmatig aandacht aan nieuwe spiritualiteit. Tijdens deze Maand van de Spiritualiteit worden gemeenteleden ook uitgenodigd samen Grün te lezen. Maar Haak is niet alleen lovend: ,,Ik merk bij mezelf in de loop van de tijd een toenemende kritische houding. Misschien nog wel het meest over de manier waarop hij de Bijbel leest en uitlegt.''
In het klooster in Huissen maken Haak en ik de monnik voor het eerst in levenden lijve mee. Tijdens de lezing stelt Haak hem een kritische vraag over zijn kijk op het lezen van de Bijbel. ,,Vooral de manier waarop Grün mij antwoordde, bevestigde het beeld dat ik ten aanzien van zijn denken had. Op een behoorlijk handige manier omzeilde hij de vraag naar de verantwoording van zijn manier van bijbellezen. Ik vermoed dat veel toehoorders dat niet hebben gemerkt.''
De kritiek van Matthijs Haak zit 'm vooral in het kader dat Grün gebruikt, dat uiteindelijk alles zegt over Grüns godsbeeld. ,,In zijn boek Beelden van Jezus vraagt Grün zijn lezers bijvoorbeeld de titel 'Christus' – dat betekent gezalfde – te combineren met de ervaring dat je jezelf na een heerlijk bad met olie inwrijft. Zulke manieren van spreken typeren Grün. Steeds lanceert hij aantrekkelijke gedachtes. Altijd zul je hem op een bepaald punt gelijk kunnen of moeten geven. Nooit is het helemaal onzinnig. Maar het beeld dat daardoor ontstaat, zeker als je hem meer gaat lezen, is dat het eigenlijk allemaal heel logisch is om te geloven in Christus. Het kader is – al dan niet bewust – zó ruim dat ieder er z'n eigen kant mee op kan gaan.''
Dat valt Matthijs Haak dan ook op bij het publiek dat op de lezing afkomt. ,,Ook mensen die niets geloven, vinden het prachtig wat hij zegt. Grün geeft hun blijkbaar de ruimte om God op te vatten op hun eigen manier.''

Slap aftreksel
Die ruimte is er volgens Haak omdat de monnik mensen een breed kader geeft om hun eigen godsbeeld te schetsen. ,,In dit licht zie ik ook wat Grün op onze vragen zegt over de noodzaak van de dood van Jezus voor de vergeving van zonden. Grün heeft gelijk als hij zich verzet tegen het beeld dat God alléén de toornige God is die bloed eist. Tegelijk vliegt Grün op dit essentiële punt helemaal uit de bocht. Niet alleen vergeet hij dat juist de teksten die het duidelijkst spreken van Gods liefde, gaan over Jezus' dood voor ons. Denk aan Johannes 3:16. Ook beweert Grün op dit punt dingen die lijnrecht tegen de Bijbel ingaan, zoals in Romeinen 5 duidelijk wordt.'' Haak vertelt dat Paulus daar uitlegt dat zondige mensen alleen dankzij Christus' dood met God verzoend kunnen worden.
,,Tegenover het geheel eigen kader van Grün laat de Bijbel steeds zien: God heeft zijn eigen 'verhaal' en gaat zijn eigen gang. Ten diepste brengt Hij redding in Christus op een manier die alle menselijke ideeën en geloofsvoorstellingen ondergraaft en overstijgt (1 Korintiërs 1:18 e.v.). Ik ben regelmatig verontwaardigd over de manier waarop Grün dit ijzersterke verhaal omvormt tot een bij tijd en wijle wel heel slap aftreksel. Wat dat betreft geeft het te denken dat zo veel christenen Grün als inspirator zien.''
,,En vooral: waarom zegt hij niet uit zichzelf dat hij afstand heeft genomen van het lezen van de Bijbel als één geheel? Dan wordt ook duidelijker waar hij staat en zullen christenen duidelijker voor de keuze komen te staan om zich wel of niet door hem te laten inspireren.''

Aardse spiritualiteit
Hoe kritisch de Rotterdamse predikant ook is, toch wil hij het kind niet met het badwater weggooien. Volgens hem kunnen orthodoxe christenen ,,zeker!'' iets van Grün leren. ,,Ik vind Grün op z'n sterkst als hij waarschuwt voor een spiritualiteit die zo hemels is dat de aarde er niet meer toe doet. Geloven is bij Grün niet: jezelf en deze realiteit voorbijlopen. Laat dat vooral gezegd en gehoord blijven als het in de kerk zomaar kan gaan over de vraag of het 'mij nog wel allemaal aanspreekt'. Hier ligt volgens mij een link tussen de benedictijnse spiritualiteit en de heerlijke, 'aardse' manier van spreken van bijvoorbeeld de Heidelbergse Catechismus.''
Ook Grüns ,,geloofsreflectie'' vindt Haak sterk ontwikkeld. ,,Hij vraagt ons regelmatig onderscheid te maken tussen Gods waarheid en de onze – waarvan wij denken dat het die van God is. Hier merk je zijn belezenheid in de woestijnvaders: de monniken uit de eerste eeuwen na Christus die een teruggetrokken bestaan leidden in de woestijn, een leven van ascese en gebed. Wij – gereformeerde en evangelicale christenen – hebben dit belangrijke geloofsaspect niet altijd even helder voor ogen. Onze beleving of zienswijze kan zomaar een laatste antwoord zijn. Bij de woestijnvaders is het maken van onderscheid – diakrisis – tussen onze stemmen en Gods stem een heel belangrijke factor. Dat helpt je om echt verder te komen.''

We verlaten Huissen met een dubbel gevoel. Grün is inspirerend, maar hij roept tegelijkertijd vragen op. Wat moet je daarmee? Wie boeken van Grün leest, kan volgens Matthijs Haak de praktische adviezen van de monnik prima ter harte nemen. Maar tegelijk is het goed om de bijbelteksten die Grün noemt, zelf in hun context te lezen. ,,Stel jezelf deze vraag: wat zegt Gods Woord in dit gedeelte? En wat zegt Grün dat er staat?''

Met dank aan Marije Vink voor haar hulp bij het vertalen.