Een kwart eeuw werkt hij nu voor de christelijke politiek en zijn partij staat er goed voor. Ondanks de kabinetsval bleven André Rouvoet en ‘zijn’ ChristenUnie overeind. Sterker nog: de partijleider toont zelfbewuster én politieker dan ooit. ,,Onze partij heeft een unieke positie in het huidige speelveld.’’

Het is 25 jaar geleden dat u uw eerste schreden in de politiek zette. Eerst als fractiemedewerker, toen als directeur van het Wetenschappelijk Instituut, vervolgens als Kamerlid, fractievoorzitter, minister, en nu bent u weer terug in de Kamer. Is het gezond voor een politicus om zo lang deel uit te maken van Den Haag?

,,Als minister, maar ook als Kamerlid, zit je natuurlijk niet alleen op kantoor, integendeel. We hebben er altijd voor gezorgd dat wij ook voldoende in het land zijn – en niet alleen met onze werkbezoeken. En juist als je een zekere bekendheid krijgt, word je steeds aangesproken. Als fractievoorzitter had ik dat al, maar als minister nog veel meer: mensen willen altijd hun verhaal bij je kwijt. Waar je ook komt, je krijgt steeds weer te horen wat er in de levens van mensen speelt.’’

Maar tijd om zelf nog gewoon ‘burger’ te zijn, kreeg u in steeds mindere mate.

,,Dat is de afgelopen jaren voor mij een stuk moeilijker geweest, inderdaad. De jaren als Kamerlid waren ook geen eitje, maar het ministerschap is wel anders. En naast mijn ministerschap was ik natuurlijk ook vicepremier. In die functie heb ik heel veel tijd geïnvesteerd, vaak ook in de rol van samenbinder tussen de Partij van de Arbeid en het CDA. Ik wilde ook over de volle breedte zorgen dat de ChristenUnie een goede bijdrage leverde. Als minister was ik vaak nog tot een uur of twee ’s nachts aan het lezen. Ik klaag niet over die drieënhalf jaar, maar veel ruimte voor een sociaal leven was er niet.’’

Protest op het Malieveld

Het kabinet-Balkenende IV heeft de rit niet volgemaakt. Hoe kijkt u daarop terug?

,,Laat ik eerst het beeld corrigeren dat het drieënhalf jaar kommer en kwel is geweest. We hebben echt onze moeilijke momenten gekend, maar we kregen ook nogal wat uitdagingen voor onze kiezen. De crisis stond niet in ons regeerakkoord. Ik heb er steeds aan getwijfeld of enige andere combinatie het beter had kunnen doen. We hebben in drieënhalve week een crisisakkoord neergelegd. We hebben vastgehouden aan onze ambities en de crisis een plek gegeven. En we hebben níét gedaan wat Rutte van ons vroeg: bezuinigen in een tijd van recessie.’’

Nu moet hij het gaan doen.

,,Ja, maar doordat wij de economie met 6 tot 7 miljard hebben gestimuleerd, hebben we voorkomen dat er nu een leger aan werklozen staat waar Rutte nooit meer uit zou zijn gekomen. Bij het debat over de regeringsverklaring van dit kabinet heb ik tegen Rutte gezegd: als wij de rit hadden uitgezeten, hadden wij ook een bezuinigingspakket neer moeten leggen waar veel weerstand tegen was gekomen. Dan hadden wij ook protesten gehad op het Malieveld en het Museumplein. Ik ben niet goedkoop in mijn kritiek op dit kabinet. Maar de vraag is wel wáár je op bezuinigt.’’

Hoe moeilijk was het voor u dat u de kans niet kreeg om Balkenende IV af te maken?

,,Het was frustrerend. Ik wilde per se een succes van dit kabinet maken, omdat ik tot op de dag van vandaag geloof in onze missie en visie, waarmee we reageerden op de grote uitdagingen van deze tijd. Dan gaat het om eigenlijk al die punten – en dat bedoel ik niet flauw – die Rutte nu laat liggen. Dat we te maken hebben met een klimaatcrisis waar we een antwoord op moeten geven, een voedselcrisis, een watercrisis, een energiecrisis. Het is niet zo dat wij daar hét antwoord op hadden, maar we hadden met z’n drieën wél een visie geformuleerd over de richting waarin dat antwoord moet worden gevonden. En we hadden ook aandacht voor gemeenschapszin en solidariteit. Zulke woorden kom je in het nieuwe regeerakkoord niet of nauwelijks tegen. En dat steekt me.’’

Toch leidden de Tweede Kamerverkiezingen tot een heel ander politiek speelveld: blijkbaar zat men niet te wachten op een gelijksoortig kabinet. In hoeverre trekt ú zich dat aan?

,,Ik heb steeds gezegd: ik doe niet mee aan de schuldvraag. Je kunt vaststellen dat de Partij van de Arbeid uit het kabinet is gestapt, maar we zijn er met de drie partijen niet in geslaagd om eruit te komen.’’

Maar de ChristenUnie is ook niet beloond voor de regeringsdeelname, al voorspelden de peilingen een stijging.

,,Zeker. Lange tijd hebben we gehoopt en misschien ook wel gerekend op één of twee zetels winst. Maar we hadden ook geleerd van met name D66 in de periode daarvoor dat de kleinste regeringspartij bijna nooit de credits krijgt voor regeringsdeelname. Toen wij in het kabinet stapten, heb ik de top van de partij bewust gewaarschuwd dat we na regeringsdeelname terug zouden kunnen vallen op drie zetels – ook al zou het regeerakkoord er vanuit ons perspectief prima uitzien. De peilingen gaven reden tot hoop op groei. Dat is niet gebeurd – jammer, maar geen reden tot paniek.’’

Onbegrijpelijke omslag

Het CDA is de enige partij die opnieuw in de regering zit. Hoe ziet u de omslag van het CDA van Balkenende naar dat van Verhagen?

,,Bij Balkenende IV stonden termen als normativiteit, publieke moraal, normen en waarden, en solidariteit centraal. Dat is helemaal weg. Op dat punt is de omslag van de periode Balkenende naar de periode Verhagen wel heel groot. Ik zie de liberale visie domineren.

Een heel concreet voorbeeld. Jarenlang is er niet echt een gezinsbeleid gevoerd. Wij hebben het gezin weer op de kaart gezet, ik ben zelf minister voor Jeugd en Gezin geworden. Er waren twee partijen die daar niks van moesten hebben: VVD en D66. En de ChristenUnie is nog niet uit de regering of het gezinsbeleid is afgeschaft. Het is gewoon weg. En de hele CDA-fractie gaat daarin mee. Onbegrijpelijk. Maar ze doen het wel.’’

Een van de grote uitdagingen waar de huidige regering voor staat, is de vraag hoe je een verscheidenheid aan bevolkingsgroepen bij elkaar houdt. Wat ziet u als de goede weg?

,,Volgens mij is er niemand die daar op dit moment het antwoord op heeft. Maar ik weet wel dat het ons als samenleving niet verder helpt om de polarisatie op scherp te zetten. En dat gebeurt wel. Ik ben erg bezorgd over dat deel van het kabinetsbeleid. We houden de boel niet droog als we denken dat we Nederland veiliger en beter leefbaar maken door groepen van de bevolking opzij te zetten en aan hun grondrechten te tornen.

We vinden het antwoord ook niet in het vergoelijken van wat er mis is in de samenleving. Daar waar sprake is van radicalisering, extremisme, geweld of dreiging van geweld, moeten we heel beslist optreden, maar dan wél zonder onderscheid. Er is een grote mate van vrijheid voor mensen om hun eigen religieuze en culturele eigenheid te behouden, maar wel binnen de kaders van de rechtsstaat. Het besnijden van meisjes bijvoorbeeld is pure kindermishandeling, dat accepteren we niet. We trekken ook keihard een streep als het gaat om neigingen om de sharia in te voeren in Nederland.

Erkennen dat we in dit land met verschillende godsdiensten en culturen samenleven, is iets anders dan multiculturalisme, dan roepen dat alles een verrijking is. Sommige dingen zijn géén verrijking. Maar als we van de weeromstuit zeggen dat iedereen zich in alle opzichten moet aanpassen aan de gemiddelde Nederlander, dan denk ik: wie is dat dan? Dat zijn geen vruchtbare kaders. Het gaat volgens mij om de juiste mix: intolerant zijn tegenover radicalisering en polarisatie, en een grote mate van verdraagzaamheid voor de ‘kleinere dingen’. Het ruimte geven aan de eigen identiteit van mensen, aan verscheidenheid. En daar is in het huidige kabinetsbeleid eigenlijk geen sprake van.’’

SGP-vrouw

U valt D66 en GroenLinks ook aan op die ruimte voor verscheidenheid – veel bondgenoten blijven er niet over.

,,Ik heb met Femke Halsema een heel dispuut gehad dat draait om de vraag of godsdienstvrijheid ook door de politiek beperkt kan worden als de politiek – of één partij of de staat – het gevoel heeft dat mensen binnen die godsdienst niet helemaal tot hun recht kunnen komen. Het voorbeeld van de SGP-vrouw is vaak langsgekomen. Maar je moet mij er wel écht van overtuigen dat er bij de positie van de SGP-vrouw sprake is van misbruik van godsdienstvrijheid, als er uit die kringen zelf geen énkel signaal komt dat men daar een probleem mee heeft – intégendeel.’’

Maar als het gaat over de islam, en de positie van vrouwen daar?

,,Daar kán het spelen. Maar ook dan zeg ik: je moet voorzichtig zijn om al te snel te concluderen dat je als overheid dús een inbreuk mag maken op grondrechten. Die zijn juist bedoeld om de overheid buiten de deur te houden. Als er sprake is van mishandeling of vernedering onder het mom van godsdienstvrijheid, dan komt er een moment dat het strafrecht gewoon in werking kan treden. We moeten de grondrechten niet gaan inperken omdat wíj denken dat er sprake is van groepsdruk, van sociale controle – en omdat dat óns niet welgevallig is.’’

Ook in uw eigen achterban leeft onbehagen rond de islam: er zijn christenen die bewust PVV stemmen omdat de partij anti-islam en pro-Israël is. Komt u dat ook tegen?

,,Nou, vooral in vragende zin. Mensen vragen ons hoe wij tegen de islam aankijken. Ik ben daar altijd wel heel principieel in. De ChristenUnie en zijn voorgangers zijn nooit van de richting geweest die de overheid een rol toekent in het bevorderen van religie, en ook niet in het tegengaan van religie. De PVV vraagt wel gericht aan de overheid om de islamisering – wat dat ook precies moge zijn – tegen te gaan. Dat uit zich onder meer in het standpunt van de PVV dat men íédereen uit moslimlanden wil verhinderen om hier te komen. Oók christenen die in moslimlanden vervolgd worden, zijn hier volgens de PVV niet welkom. Nota bene, die mensen vluchten niet voor niets!

Ik maak me zorgen over de naïviteit waarmee een deel van christelijk Nederland achter de PVV aanloopt. De PVV heeft bijvoorbeeld niets met religie in de zin van de christelijke godsdienst. Dat ze pro-Israël is doet sympathiek aan, maar dat heeft niets te maken met een visie op Israël als het land van de Bijbel, en met de God van Israël. Laten we wel blijven onderscheiden. De dieptelaag van de motieven doet ertoe in de politiek, zei Ab Klink. En hij had gelijk.’’

Het politieke midden

Hoe ziet u de rol van de ChristenUnie – opnieuw in de oppositie – in de Kamer?

,,De ChristenUnie heeft wel een unieke positie in het huidige speelveld. Er zijn momenteel eigenlijk twee partijen die het politieke midden vormen. Curieus genoeg zijn dat D66 en de ChristenUnie. De Partij van de Arbeid zoekt heel erg de aansluiting bij de SP en GroenLinks en valt in de klassieke linkse oppositierol, mede door dit – overwegend – rechts-liberale kabinet. CDA, VVD, PVV en in belangrijke mate ook de SGP zie je naar de rechterkant hellen. Ik claim niet het hele politieke midden, maar we zitten wel op een plek die voorheen deels door het CDA werd ingenomen. Onze relatieve positie is veranderd.’’

Maar wat levert dat u in ‘absolute’ zin op?

,,Het is een heel interessante positie omdat rechts niet meer een vanzelfsprekende meerderheid heeft, omdat er in het CDA een paar mensen zitten die toch wel neigen naar onze positiekeuze. En de PVV is sowieso een instabiele factor. Als er een punt aan de orde komt dat niet voorzien is in het regeerakkoord, is er geen meerderheid geregeld.

Ik voel me helemaal vrij om Rutte cum suis te steunen waar het kan, en heel kritisch te bevragen waar het nodig is. Ik denk dat wij zo een heel belangrijke rol kunnen spelen in de oppositie. En Rutte weet van ons dat wij er niet op uit zijn om het hem zo moeilijk mogelijk te maken. Waar we hem kunnen steunen, zullen we hem steunen. Maar ik heb ook gezegd: onze steun is niet gratis. VVD en CDA kunnen niet met de PVV een gedoogakkoord afspreken en verwachten dat als de PVV niet thuis geeft, de ChristenUnie gratis en voor niets een paar zetels levert om hun doelstellingen te realiseren. Er zal ook met ons záken gedaan moeten worden. Maar we staan wel frank en vrij tegenover dit kabinet.’’

Het is niet uw bedoeling om dit kabinet zo snel mogelijk tot een einde te brengen.

,,Nee, dat is nooit onze bedoeling, bij geen enkel kabinet. Ik geloof ook niet dat het in het landsbelang is. Bovendien heb ik de indruk dat ze daar heel goed zelf toe in staat zijn, als het nodig is.’’