Maxime, Femke, André, Geert: allemaal zitten ze op Twitter. En Mark? Nee, onze nieuwe premier niet. Sterker nog, een van zijn eerste wapenfeiten als mp was dat hij stópte met hyven. Waarom eigenlijk? Wat doen social media met ons? En hoe houden we dat leuk?

Menig politicus debatteert vandaag de dag al twitterend met collega's en burgers. Wie nog altijd denkt dat via Twitter slechts berichten worden verstuurd in de trant van 'Ik zit nu te eten', onderschat het medium. En wie sociale vriendennetwerken als Facebook en Hyves of de zakelijke netwerksite LinkedIn afdoet als ijdeltuiterij voor aandachtszieke internetjunks, heeft nog niet begrepen dat er echt iets aan het veranderen is. Nee, sociale netwerksites gaan niet per se ten koste van ontmoetingen in het echte leven. Steeds vaker worden huwelijken gesloten dankzij datingsites, en vinden mensen een baan via netwerksites. Goede doelen zetten Facebook en Hyves succesvol in voor de goede zaak (zie kader). Social media maken de wereld anders én zijn onderdeel van een veranderende wereld.

De 6 veranderingen

1 . De hele wereld kan je volgen
Volgens de aan de Christelijke Hogeschool Ede en de Vrije Universiteit verbonden mediafilosoof dr. ir. Jan van der Stoep (volop actief op Twitter en LinkedIn) is er veel veranderd. ,,Vroeger had je media speciaal voor de publieke sfeer, zoals radio en televisie en het world wide web in de eerste fase. En je had media voor de private sfeer: telefoon en later e-mail. Dat was: jij en de ander in een afgeschermde omgeving. Maar wat nú gebeurt, is dat privaat en publiek heel erg door elkaar lopen. Als jij en ik via Twitter even met elkaar spreken, dan kan de hele wereld het volgen.''
In wezen is Twitter niet veel meer dan de praatjes die je hebt in de wandelgangen, bij de koffieautomaat en op de verjaardagsborrels, vertelt Van der Stoep. ,,Zulke ontmoetingen zijn heel informeel. Je kunt lachen en er worden gevatte opmerkingen gemaakt. Als je dwars door een borrel heen loopt en alle gesprekken opvangt, dan word je helemaal gek. Maar als je even bij een groepje gaat staan en je concentreert op het gesprek, dan krijg je een samenhangend verhaal. Dan lach je af en toe, soms hoor je serieuze informatie. Je hebt die praatjes nodig om op een idee te komen of een onverwacht verband te leggen. Dat gebeurt via social media heel snel.''

2. Lang leve het netwerken
Volgens Jan van der Stoep is er nog meer aan de hand. Facebook en YouTube zijn niet zómaar hippe netwerksites, maar ze zijn typerend voor de huidige samenleving – de netwerksamenleving. ,,Tot voor kort had je de verzuilde maatschappij. Dat was een industriële samenleving waarin verschillende levenssferen erg van elkaar waren gescheiden. 'Negen tot vijf' was voor de baas en de rest van de tijd voor jezelf. Privé en zakelijk, kerk en werk: alles werd strikt van elkaar gescheiden. Zo bestonden er verschillende sferen naast elkaar. Wat is privé, wat is publiek? Wat zeg ik als gelovige en wat als werknemer?''
In de netwerksamenleving kun je onverwachte koppelingen maken tussen die sferen. ,,Iemand uit je kerk kan ook interessant zijn voor je werk. Vroeger was de samenleving verdeeld in hokjes, in een raster. Daarentegen is de huidige samenleving veel meer een netwerk, een verknoping van verschillende contacten die door elkaar heen lopen. Het gevaar van de verzuilde samenleving was dat je die sferen te veel ging scheiden.''
Social media doorbreken dus de traditionele scheiding van circuits. Op Facebook vind je zowel je collega's als je oude studiemaatjes en je buren of je vrienden. En op Twitter kunnen zowel je baas als je schoonmoeder je tweets volgen. ,,Het is mogelijk om verbindingen tussen de verschillende sferen te leggen. Maar er zit natuurlijks ook iets in die onderverdeling in sferen. Werk is geen privéleven. Politiek is geen bedrijfsleven. Je zult dan ook zien dat als social media in de toekomst belangrijker gaan worden, we de verschillende sferen weer opnieuw zullen gaan afbakenen. Daarom is de metafoor van de netwerkborrel wel een goede vergelijking. Het is gerelateerd aan het werk, maar heeft wel een sterk persoonlijke kant. Je geeft iets van je persoonlijkheid weg, maar wel op een heel specifieke manier. Je vertelt niet alles.''
Ook nu al zie je een verschil in levenssferen. ,,LinkedIn is voornamelijk een werkcircuit. Twitter is het borrelcircuit en Hyves en Facebook het vrienden- en privécircuit. Ik geloof dat je als mens in een diversiteit aan relaties tot ontplooiing komt. Je komt niet alleen tot ontplooiing in je werk, maar ook niet alleen in je privéleven. Dat zie je in de diversiteit van social media terug: zowel de vriendennetwerken als de zakelijke netwerken als het borrelcircuit.''
Christenen kunnen in deze veranderende wereld gemakkelijker iets van hun geloof delen, denkt Van der Stoep. Sterker nog, dat gebeurt bijna automatisch: ,,Als gemeenteleden via internet met elkaar communiceren, krijgen buitenstaanders een kijkje in de keuken van de kerk zonder dat ze naar binnen hoeven. Het kerkelijk leven wordt transparanter.''
De andere kant is dat je je niet meer zo gemakkelijk kunt verstoppen als gelovige: ,,Mensen verwachten zelfs dat je iets over je persoonlijke leven vertelt op Twitter. Je kunt er natuurlijk ook voor kiezen om op internet niets te vertellen over bijvoorbeeld je zondagsbesteding. Dat is de kracht van social media: je kunt het helemaal gebruiken zoals je dat zelf wenst. Tegelijkertijd is dat ook een bedreiging: goed gebruik vergt een enorme zelfdiscipline. Als je die niet op kunt brengen, dan ben je lost.''

3. Help, waar zit de stopknop?
Het komt er dus op aan dat we zélf keuzes maken. En dat is niet alleen best lastig, het kan ook desastreuze gevolgen hebben. Had de verzuilde samenleving duidelijke kaders waarin je je plek had, nu moet je zelf dat kader scheppen. Van der Stoep: ,,Zélf zeggen: zo doe ík het. Dat geeft vrijheid, maar het vraagt ook veel van mensen. Ze kunnen kopje onder gaan. Ik verwacht dat het aantal burn-outs toe zal nemen door social media, voor mensen die daar gevoelig voor zijn. Dat komt dan doordat mensen zelf geen grens kunnen stellen. Het kan een zegen zijn dat je onbegrensd dingen kunt doen, zonder beknellende kaders. Maar het kan ook te veel vrijheid geven, voor mensen die de vrijheid niet aankunnen. De omgang met social media vergt heel veel van de psyche van mensen en ook van de samenleving als geheel. Sommige mensen zijn al ontslagen door een snel verstuurde tweet. In de politiek zal het moeilijker worden om wat voor de binnenkamer bedoeld is, ook binnenskamers te houden. Dat zal tot nieuwe regels gaan leiden.''
Het leven wordt er dus niet per se leuker door, ,,maar ik predik ook geen doemscenario. Uiteindelijk geloof ik dat iedere techniek een verandering met zich meebrengt. Maar ook in een veranderende samenleving kunnen we niet om de sociale en maatschappelijke wetmatigheid van ons handelen heen. Wij blijven mensen, die ons aan sociale wetten moeten houden. De samenleving verandert door social media, maar op een gegeven moment krijgen ze ook gewoon een plek en zullen zich bepaalde mores ontwikkelen. Net als de telefoon en de televisie een revolutie betekenden, maar nu gewoon een plek hebben in de samenleving.''

4. En schelden maar!
De samenleving verandert, maar veranderen wij zélf ook? Wat doen social media met onze grijze massa? De meningen daarover zijn verdeeld. Sommige publicisten en onderzoekers stellen dat we concentratieproblemen krijgen door het vele surfen en het snel scannen van verschillende sites. We hebben niet meer de rust om nog een dikke pil op de bank te lezen. Maar al te snel checken we weer onze e-mail of het laatste nieuws op nu.nl.
Maar, zegt mediapsycholoog dr. Ard Heuvelman, verbonden aan de Universiteit Twente: ,,Het is een overdrijving om te stellen dat social media mensen echt veranderen. Mensen zijn niet zomaar te veranderen. Er is geen plotselinge evolutie in het menselijk brein. Dat is niet aan de orde.'' Volgens Heuvelman – in het bezit van twee niet erg levendige LinkedIn-accounts – moeten we de invloed van social media niet overschatten. Toch ziet hij wel dingen veranderen: ,,Machinematig werken onze hersenen niet anders dan tien jaar geleden. Maar ons handelen verandert wel. Er is bijvoorbeeld sprake van taalverruwing. Als het normaal is om op een site mensen af te zeiken, dan doet iedereen daaraan mee.''
Was dat vroeger op de pleinen ook niet zo? ,,Ja, maar dat deed je niet anoniem. Er staan meer mensen op een plein en er waren normen op zo'n plein. Wat op internet geldt, is niet duidelijk. Die norm wordt vaak gedefinieerd door de groep waarvan je deel uit denkt te maken. Stel dat filmpjes op YouTube worden afgezeken, dan blijkt dat kennelijk zo te horen. Dan doe je mee. Dat wordt 'deïndividuatie' genoemd. Je gedraagt je niet meer als individu, maar aan de hand van de normen van de groep. Dat wordt versterkt door de relatieve anonimiteit van internet. Je bent er eigenlijk niet echt, maar je bent onzichtbaar, virtueel aanwezig. De meeste mensen realiseren zich dat niet. Dat zou wel moeten, want het kan consequenties hebben voor de ontvanger van het bericht. Bijvoorbeeld enige psychische schade.''

5. Veel bomen, maar waar is het bos?
Ook de hoeveelheid informatie die via internet op je afkomt, vormt een probleem, zegt Heuvelman. ,,De goede kant is dat je sneller kennisneemt van iets wat je zou kúnnen interesseren. De andere kant is dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Je raakt de draad een beetje kwijt. Dat is trouwens niet per se schadelijk voor de hersenen. Zo erg is het nu ook weer niet.''
Maar net als Van der Stoep vreest ook Heuvelman wel voor een toename van het aantal burn-outs. ,,Depressies komen in de internetgemeenschap vaak voor. Het gedrag dat online is opgebouwd, komt niet altijd overeen met de echte werkelijkheid.''

6. Verkoop jezelf (niet)
Netwerksites als Facebook en Hyves zijn volgens de mediapsycholoog trouwens perfecte media – vooral voor adolescenten – om jezelf te profileren. ,,Hoe kom ik goed over bij de mensen bij wie ik goed over wíl komen? Jezelf presenteren aan de wereld. Impressiemanagement wordt dat wel genoemd. Mensen willen ergens bij horen en zich met een groep identificeren. Voor jongeren heeft dat een experimenteel karakter. Dat is een onverwachte mogelijkheid. Perfect natuurlijk, als je er maar rekening mee houdt dat je je eigen privacy ook in gevaar kunt brengen. Je toekomstige werkgever kijkt bij je sollicitatie naar je online leven.''

Media-educatie
Zoveel is duidelijk: social media zetten de wereld niet volledig op z'n kop, maar veranderen onze manier van communiceren wel degelijk. We kunnen meer van onszelf laten zien en meer over anderen te weten komen. Het is logisch dat je daar voorzichtig mee om moet gaan, en dat is niet iedereen gegeven. Je kunt je verliezen in de mogelijkheden en te veel – of ongewenste dingen – van jezelf prijsgeven. Ard Heuvelman is daarom ,,een vurig pleitbezorger'' van media-educatie op scholen. ,,In beschaafde landen om ons heen hebben ze dat wel, maar wij niet. Je zou daar moeten leren wat de gevolgen zijn voor jezelf en je omgeving.''
Op termijn zullen social media een geïntegreerd onderdeel worden van het leven, net als e-mail, telefoon en tv nu. En ach, wie ook dan zonder digitale toeters en bellen door het leven gaat en afzijdig wil blijven van innovaties... Geniet ervan! Gelukkig is er ook nog een mooi leven dat veelzeggend 'offline' genoemd wordt. Als het aan Ard Heuvelman ligt, moeten we het blijven relativeren: ,,Er zijn mensen die kennelijk de tijd hebben om de hele dag te twitteren en zo. Ik niet! (Schaterlachend) Ik moet helaas werken!''

Sjoerd Wielenga is actief op Twitter en LinkedIn en heeft een slapend Hyves-account.