Een goede baan zorgt niet alleen voor brood op de plank, maar ook voor status, aanzien en eigenwaarde. De vraag 'ben ik mijn werk?' is actueler dan ooit. Een pleidooi voor relativering. Je werk is immers niet heilig.

,,Mijn werk is voor mij geen verslaving geweest maar wel een afgod.’’ Marieke van Renssen (38) besloot het roer om te gooien en zegde na twaalf jaar haar baan als beleidsmedewerker bij het ministerie van Buitenlandse Zaken op. Eindelijk had ze tijd om stil te staan en te ontdekken wie ze echt was. ,,Mensen keken tegen mij op omdat ik bij Buitenlandse Zaken werkte – daar kom je niet zo makkelijk binnen – en daarnaast ook nog een gezin had en andere dingen erbij deed. Mijn werk betekende voor mij een bevestiging van mijn eigenwaarde. Ik werd erdoor gezien. Daarom hield ik er sterk aan vast, ook in momenten van twijfel. Diep van binnen wist ik allang dat zo'n grote, politiek-gestuurde organisatie niet bij mij paste.’’
Het verhaal van Marieke staat niet op zichzelf. Voor veel mensen is hun baan een spanningsveld tussen enerzijds je talenten inzetten voor een interessante baan en anderzijds de neiging om je identiteit te ontlenen aan dat wat je doet. De vraag ‘ben ik mijn werk?’ is actueler dan ooit, juist in een tijd waarin de grens tussen werk en privé door flexibele werktijden en toenemende thuiswerkmogelijkheden vervaagt. Je kunt immers ook ’s avonds met de laptop of smartphone op de bank nog die klant mailen of dat document aanpassen op de bedrijfsserver. Bovendien moeten we door persoonlijke ontwikkelingsplannen en persoonlijkheidstesten het unieke van onszelf ontdekken en dat inzetten voor de baas. De andere kant is dat het Centraal Bureau voor de Statistiek en TNO onlangs becijferden dat het aantal werkgerelateerde burn-outs de afgelopen jaren is toegenomen. Ook slapen veel mensen op zondag slecht, vanwege stress voor de nieuwe werkweek, bleek uit recent onderzoek van vacaturesite Monsterboard.
De bekende cultuurfilosoof Hans Achterberg zei eens in Filosofie Magazine dat werk ,,in hoge mate (bepaalt) wie je zelf bent, hoe je jezelf waarneemt. We willen werk dat bij ons past, werk waarin we onszelf kunnen ontplooien, waarin we onszelf uit kunnen drukken. Werk is een vorm van zingeving.''
In hetzelfde blad gaat filosofe Stine Jensen nog een stapje verder door te stellen dat 'zijn' en 'werken' in onze maatschappij voor veel mensen samenvallen. Ze concludeert: ,,Ik werk omdat ik anders niet kan eten en slapen en moe kan worden, maar vooral omdat ik anders geen zin kan geven aan mijn leven, noch mezelf kan ontplooien, noch kan voelen.''
Deze nadruk op werk heeft als indirect gevolg dat alles vanuit economisch belang wordt bekeken en bepaalde groepen in de samenleving niet meetellen. Hoogopgeleide asielzoekers zijn welkom in onze samenleving in tegenstelling tot vluchtelingen zonder werkperspectief. Oude, ernstig zieke en gehandicapte mensen worden eerder als last gezien dan als mensen met hun eigen intrinsieke waarde. Ouders worden gestimuleerd om zo veel mogelijk te werken in plaats van ook voor hun kinderen te zorgen.
Kennelijk is arbeid erg bepalend voor wie we zijn – of denken te zijn. Maar waar ligt de grens? En moeten we wel willen dat ons werk onze identiteit zo bepaalt?

Morele standaard
Bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie en organisatiedeskundige Maarten Verkerk stelt dat onze cultuur gebaseerd is op technische beheersing en economische vooruitgang. ,,Vroeger bestond de samenleving uit duidelijke gemeenschappen zoals het gezin, de wijk, de kerk en het dorp. In onze postmoderne tijd vallen die gemeenschappen steeds verder uit elkaar. Als het gezin minder belangrijk is, komt de nadruk sneller te liggen op zelfontplooiing in je werk en daarmee krijgt werk veel meer betekenis. Ook het vooruitgangsdenken, gericht op economische vooruitgang, houdt ons voor dat we het als individuen steeds beter moeten doen.’’
Verkerk – een van de auteurs van het boek Prediker voor managers – vertelt dat het denken over werk een ontwikkeling heeft doorgemaakt. Vroeger werd ons handelen bepaald door Gods wet. Het moderne, verlichte denken legde een sterke nadruk op het menselijk verstand; de wetten uit die tijd waren voor iedereen goed, was de gedachte. ,,In onze huidige postmoderne samenleving bestaat er niet meer één waarheid, dus is er ook geen sprake van wetten die voor iedereen gelden. Ieder individu moet zijn eigen morele standaard ontwikkelen en zelf zin geven aan zijn leven.'' Verkerk wil maar zeggen: de druk op het individu om te presteren en een zinvol bestaan op te bouwen, is daardoor hoog en hoe kun je dat beter doen dan in je werk? Maar wat nu als je niet aan die eisen kunt voldoen?
Philip Troost is pastoraal therapeut. In zijn praktijk komt hij veel mensen tegen die vastlopen in hun werk. Volgens Troost gaat het daarbij ten diepste om de vraag welke waarde je aan je werk toekent of beter gezegd: welke waarde moet jouw werk je geven? ,,Mensen die als kind te weinig liefde en erkenning hebben gekregen, kunnen hun werk gebruiken om in die basale levensbehoeften te voorzien. Dan gaat je werk je identiteit bepalen. Je gebruikt je werk om iemand te zijn die je in feite niet bent. Dat is nooit genoeg. Het is een bodemloze put.''
Troost adviseert mensen die vastlopen in hun werk om na te gaan wat hun diepste drijfveren zijn om te werken. Welke behoefte vervul je of welke pijn vermijd je? ,,De basis van het leven van een christen is dat Christus alles heeft volbracht. Zijn genade is écht genoeg, ook al zijn er zaken waar jij zelf niet tevreden over bent.''
Marieke herkent dit. Ze ging op zoek naar een christelijke coach en zegde haar baan bij het ministerie op omdat ze besefte dat haar werk haar niet de voldoening kon geven die ze zocht. Sinds een paar maanden zorgt ze voor de drie kinderen die ze samen met haar man Thomas heeft. ,,Ik moet me nu continu realiseren dat ik ook waardevol ben zonder baan. De stap om te stoppen was niet makkelijk. Ik heb me, toen ik nog werkte, een tijdje ziek moeten melden. Dat geeft een groot gevoel van falen. Gevoelens waar ik tegen heb moeten vechten. Doordat ik afstand nam, had ik eindelijk de rust om na te denken over wat ik wilde. Ik heb veel gehad aan de boeken van Henri Nouwen. Toen hij na zijn hoogleraarschap in een leefgemeenschap met gehandicapten ging wonen, raakte hij depressief omdat hij nu een leven leidde waarbij zijn kennis en functie er niets toe deden. Kennelijk had hij zijn eigenwaarde hieraan ontleend. Nu moest hij leren dat God van je houdt zoals je bent. In zijn boeken heeft hij dat mooi verwoord. Ik ben een minder groots maar voor mijn gevoel vergelijkbaar proces doorgegaan. Ook ik moest erachter komen dat God mij waardevol vindt zoals ik ben.''

Er is méér dan werk
We kunnen onszelf dus maar al te makkelijk verliezen door onze eigenwaarde te halen uit de status die ons werk ons geeft (of bij het ontbreken ervan ons minderwaardig voelen). We wéten wel dat God ons in Christus alles al gegeven heeft, maar er volledig uit leven blijkt vaak erg lastig. Met overbelasting als mogelijk gevolg. Maar Maarten Verkerk ziet nog een oorzaak van de toenemende overbelasting van mensen: de 'verbrokkeling' van de samenleving. ,,Het is belangrijk te erkennen dat je je leven niet zelf kunt vormgeven. Leven doe je altijd met anderen. We moeten beseffen dat een zinvol en vervuld leven zich niet beperkt tot het werk, maar ook alles te maken heeft met ons leven in het gezin, de wijk, de kerk én de balans daartussen. Daarom moeten we ook werken aan de versterking van relaties binnen het gezin, de kerk, de gemeenschap, enzovoorts. Gelukkig zijn er steeds meer mensen die dat zien en die bijvoorbeeld vrijwilligerswerk doen. En als christen heb je nog een extra reden om het evenwicht tussen werk en privé goed te bewaken, omdat de Bijbel veel belang hecht aan relaties in het gezin en de gemeente."
Verkerk waarschuwt dan ook tegen banen met een hoog abstractieniveau waarbij het doel van je werk niet meer duidelijk is en waarbij het contact met bijvoorbeeld de klant minimaal is. ,,Het is belangrijk dat je in je werk contact hebt met andere mensen, of dat nu klanten zijn of collega's. Zo kun je een stuk feedback en waardering krijgen en zie je concrete resultaten van je werk."

Tijd om na te denken
Goed, als christenen mogen we de waarde van ons werk dus grondig relativeren en daarbuiten een mooi leven leiden. Hoe mooi het ook klinkt, er moet wél gewoon brood op de plank komen. Ook als het werk tegenvalt, de werkdruk hoog en de waardering laag is. In tijden van crisis is het niet zomaar 'hop naar je nieuwe job', zoals de vacaturesites ons willen doen geloven. En de hypotheek moet wel betaald worden. Wat is de remedie in zulke tijden? Verkerk en Troost wijzen beiden op het belang van rust. Het sabbatsgebod is er immers niet voor niets. Stel jezelf de vraag hoe je rentmeester bent over je tijd en energie. Zorg je voor een afwisseling van in- en ontspanning en maak je daarin ook keuzes? Dit kan bijvoorbeeld door op tijd te stoppen met werk of door een baan met een lager salaris te accepteren en zo misschien meer tijd met je gezin of vrienden door te brengen.
Als je van tijd tot tijd rust neemt, heb je ook tijd om te reflecteren. Verkerk: ,,Prediker zegt dat hij liever in een huis vol treurenden is dan in een huis vol feestgedruis. Dat zegt hij niet omdat hij tegen genieten is, maar omdat je op een begrafenis wordt geconfronteerd met de eindigheid van het bestaan en de vraag: Waar leef ik voor? Wat is mijn toegevoegde waarde aan deze maatschappij, aan mijn huwelijk, aan mijn werk? Soms word je bijvoorbeeld door een burn-out gedwongen stilgezet, maar je kunt er ook zelf bewust voor kiezen. Je staat stil om vooruit te komen.''
Philip Troost leerde inderdaad noodgedwongen rust te nemen. Hij kreeg een burn-out en merkte dat er iets geknakt was. Eindeloos doorgaan was er niet meer bij. ,,Ik heb een bidhoekje in mijn werkkamer waar ik tijd doorbreng met God. Elke dag moet ik bewuste keuzes maken: beginnen met stil worden voor God, minder ambitieus zijn en op tijd stoppen. Dat is een gevecht. De vraag is: voel je die strijd? Mijn hele karaktertje is: hard werken en de vraag ‘ben ik wel goed genoeg?’ klinkt vaak in mijn hoofd. Psalm 131 zegt: ‘Ik breng mijn ziel tot rust.’

Door de veranderende samenleving en werkcultuur heeft ons werken dus iets weg van een eindeloze jacht naar erkenning. Het maken van bewuste keuzes en het leren leven uit genade kan bevrijdend werken. Marieke koos voor een sabbatical, zodat ze de rust had om na te denken en weer vooruit te kijken. ,,Ik heb nog een aantal gesprekken met een loopbaancoach en het begint zich steeds meer af te tekenen wat ik wil gaan doen. Ik ben benieuwd of het ook haalbaar is. Ik blijf toch een hang houden naar een groots en meeslepend leven en gezien worden. Dat is waarschijnlijk menselijk. Daarom moet ik rust blijven nemen en het klein houden. Ik wil voortdurend nagaan wat mij drijft, wat echt belangrijk is in het leven. Werk kan nooit mijn levensvervulling worden.''


Dossier geloof & werk
Op cvkoers.nl vind je het dossier geloof & werk met eerder verschenen artikelen over dit onderwerp. Zoals:
• Aan het werk voor God. Werk niet voor je manager of voor je ego, maar voor Christus.
• Managementcoach Harry van de Pol over werk & identiteit in Christus.
• Mindfulness in Christus. Philip Troost geeft tips over balans in het leven.
• God op het werk: hoe kun je het geloof delen met je collega's?
• Hoe overleef ik mijn werk? Arbeidscoach Eddy de Pender geeft tips.
• Werken in het licht van God. Hoe breng je spirit in je werk?

In de menubalk 'geloof & leven' op cvkoers.nl vind je artikelen vol praktische tips op het gebied van werk en privé. Hier lees je ook eerdere artikelen van cv•koers-medewerkers Tjeerd Boersma en Carianne Ros.

Werk op zondag
Zondag 6 november staat in sommige kerken in het teken van christenen & werk. Voor meer informatie hierover (en over andere zaken met betrekking tot dit thema): www.christenzijnopjewerk.nl.

‘Er is meer dan betaald werk’
Irma Bezuijen (39) is een actieve vrouw die de keuze maakte minder te werken om zo meer tijd te kunnen besteden aan vrijwilligerswerk.
,,Ik heb nooit mijn identiteit aan mijn werk ontleend, maar als leidinggevende in het ziekenhuis voelde ik me wel heel verantwoordelijk. Mijn overuren en vakantie-uren stapelden zich op en daaraan merkte ik dat ik over mijn grenzen heen ging. Ik vond mijn werk te belangrijk. Op een bepaald moment besefte ik dat het echt anders moest en toen ben ik met mijn baas gaan praten. Ik leerde delegeren en prioriteiten stellen. Dat hielp.’’

Irma vond haar vrijwilligerswerk – zoals vrouwenpastoraat, ouderen bezoeken, straatwerk onder prostituees en mensen begeleiden bij inburgeren – zo belangrijk dat ze in 2008 haar contract verlaagde naar 24 uur. Daarbij hoorde dat ze haar functie als leidinggevende neer moest leggen en weer als verpleegkundige aan de slag ging. Irma: ,,Daar heb ik lang over nagedacht, omdat ik het wel heel leuk vind om leiding te geven. Paulus' woorden in 1 Korintiërs 7, dat een ongetrouwde vrouw zich helemaal aan God kan wijden, hebben mij geholpen. Het was voor mij echt een soort roeping om meer voor God te gaan doen. Ik merk aan andere mensen dat ze het bijzonder vinden dat ik zo weinig werk om meer tijd over te houden voor vrijwilligerswerk. Maar ik vind het normaal dat je je inzet voor anderen. Ik ben blij dat ik de luxe heb dat ik met minder geld rond kan komen. Ik heb nog een hypotheek uit het guldentijdperk, dus daar tref ik het mee en verder heb ik niet veel nodig. Ik begrijp dat niet iedereen dat kan. Anderen zorgen voor hun gezin of hebben een duurdere hypotheek waar ze hard voor moeten werken.
,,Voor mij is de basis van mijn leven dat ik me geliefd weet door God. Dat is langzaam zo gegroeid. In 2006 heb ik belijdenis gedaan. Dat was een grote stap in mijn leven en in dat jaar kwam ook de zekerheid dat God van me hield. Daardoor kwam ik anders in het leven te staan. Zo ontdekte ik dat er meer is dan betaald werk en dat je je gaven en talenten ook op andere manieren kunt inzetten.’’

Marc Dijk (34) werkt als onderzoeker aan de Universiteit Maastricht. Hij werkt vier dagen en deed op vrijdag vrijwilligerswerk voor IFES. Sinds hij een dochter heeft, zorgt hij die dag voor haar.
,,Vroeger was ik prestatiegericht, maar op een gegeven moment zag ik in dat het me eenzaam maakte. In feite is het eigengerichtheid, die de mooie dingen in het leven in de weg staat.”
Marc merkt op zijn werk dat je populair bent als je ieder moment beschikbaar bent, maar hij heeft ervoor gekozen zijn werktijden duidelijk af te bakenen. ,,In ons digitale tijdperk met mobiele telefoon en internet ben je altijd bereikbaar en kun je overal werken. Dat is wel mooi, maar daardoor is het gevaar groot dat je altijd met je werk bezig bent. Voor je werkprestatie hoeft het niet beter te zijn als je altijd bereikbaar bent, zeker niet als je op de lange termijn kijkt. Als je een deadline hebt, kun je natuurlijk best een paar dagen ook buiten je werktijden werken. Maar als dat een werkstijl wordt, beïnvloedt dat je werkplezier, de balans in je leven en de kwaliteit van je werk.’’
Marc vertelt dat hij het soms lastig vindt om zijn identiteit niet uit zijn werk te halen. ,,Je bent nu eenmaal veel uren van de week met je werk bezig. Mensen vragen wat je doet en beoordelen je daar vaak op. Ze vinden je interessant op basis van wat je doet. We hadden een keer een bijbelstudie over priesterschap. Toen zei iemand: je eerste baan is priester zijn op deze aarde, dat je getuige bent van de Here God en dat je bidt voor mensen. In dat perspectief wordt ons aardse werk onze bijbaan. Dat betekent niet dat ik er met de pet naar gooi, maar dat ik tussen 9 en 6 heel toegewijd mijn werk doe.”


Dossier geloof & werk
Op cvkoers.nl vind je het dossier geloof & werk met eerder verschenen artikelen over dit onderwerp. Zoals:
• Aan het werk voor God. Werk niet voor je manager of voor je ego, maar voor Christus.
• Managementcoach Harry van de Pol over werk & identiteit in Christus.
• Mindfulness in Christus. Philip Troost geeft tips over balans in het leven.
• God op het werk: hoe deel je het geloof met je collega's?
• Hoe overleef ik mijn werk? Arbeidscoach Eddy de Pender geeft tips.
• Werken in het licht van God. Hoe breng je spirit in je werk?

In de menubalk 'geloof & leven' op cvkoers.nl vind je artikelen vol praktische tips op het gebied van werk en privé. Hier lees je ook eerdere artikelen van cv•koers-medewerkers Tjeerd Boersma en Carianne Ros.