Oudtestamenticus Eep Talstra (VU) over verantwoord bijbellezen
kaders:
• Hoe lezen we de Bijbel? Oude en nieuwe lezers
Staat niet de halve Bijbel op losse schroeven als we het bijbelse scheppingsverhaal niet meer beschouwen als historisch betrouwbaar? Oudtestamenticus Eep Talstra (VU) pleit voor een omgang met de Schrift die recht doet aan zowel de aard van het boek als aan het karakter van het christelijk geloof.
Door Sibilla Verhagen
U hebt aangegeven dat u de actuele discussie rond evolutie en schepping, of wetenschap en geloof, niet bijster interessant vindt. Wat ontbreekt er volgens u in deze discussie?
,,Het boek de Bijbel. De Bijbel gaat nauwelijks open in dit debat met natuurwetenschappers. En waar ze het boek erbij betrekken, merk je een ontstellend gebrek aan kennis over de Bijbel als boek, hoe dit boek zich in de diverse delen aan ons voordoet en hoe dit boek door al die jaren heen tot ons is gekomen. Deze bijbelkennis zegt iets over de aard van Gods spreken. Je kunt niet aan deze kennis voorbijgaan als je iets zinnigs wilt zeggen over wetenschap en het christelijk geloof.’’
Wat is de Bijbel voor boek?
,,De Bijbel is het grote boek van de familie, de familie van God en mensen. Het is een fotoboek, een familiealbum. Als je daarin kijkt, zie je geen planning van ‘het leven’, ook geen religieus systeem. Je ziet mensen ten overstaan van God, hun relaties, belangrijke en minder belangrijke gebeurtenissen uit hun leven, jouw familie. Kortom: het laat je jouw positie in die familie zien.’’
Zo zien deze christelijke natuurwetenschappers de Bijbel niet?
,,Nee. Wat betreft de schepping gaan ze ervan uit dat de Bijbel een tijdloze kosmologie geeft, of zou moeten geven.’’
Is dat dan niet zo?
,,De Bijbel beschrijft de geschiedenis van God met mensen, waarin je eeuwenlange lijnen tegenkomt. Klassieke teksten als Ezechiël 20 en 36 laten daarbij zien, hoezeer Hij de generaties door heeft geworsteld met de lastige omgang van God en mensen. Het boek komt voort uit de geschiedenis. Op deze manier is het boek ons overgeleverd, waaruit je kunt concluderen dat God kennelijk zo werkt. Die overlevering, die werkwijze, neem ik buitengewoon serieus.
In de discussie over bijvoorbeeld de Koran merk je het verschil. De klassieke islam steunt op de ahistoriciteit van hun boek, men ziet het boek als regelrechte openbaring, en Allah heeft daarin geen ‘last’ van de geschiedenis van teksten en schrijvers. Kom je aan het boek, dan kom je dus aan Allah. Bij de Bijbel is dit niet zo, die is niet heel direct uit de hemel gekomen. De boeken van de Bijbel zijn ontstaan in een periode die minstens een millennium beslaat. Ze zijn geschreven, samengesteld en worden gelezen in geloofsgemeenschappen, en dat zie je in de bijbelteksten terug. En die historie, die tijdspanne, moet je meenemen in de omgang met de teksten.’’
Meer dan poëzie
Hoe ziet u in dit kader de scheppingsverhalen in Genesis?
,,Het is een verhaal, waarschijnlijk opgeschreven in de vijfde of vierde eeuw voor Christus. De mensen van toen bedoelden het wel degelijk ook als natuurwetenschappelijke beschrijving. Het eerste scheppingsverhaal geeft een orde met een beknoptheid en esthetiek zoals een wetenschappelijke theorie door zijn orde schoonheid bezit. De mensen van toen zagen het niet als ‘slechts’ poëzie. Als je als hedendaagse lezer het verhaal als alleen poëzie beschouwt, neem je het boek zoals het zich aan ons voordoet niet serieus.’’
Maar met de wetenschappelijke kennis van nu kunnen we zeggen dat ze het toen fout hebben gezien?
,,Het is flauw om het zo te stellen, er was immers vrijwel niets van wat wij nu wetenschappelijke kennis noemen. Dus wat is er ‘fout’? Maar al eeuwenlang is God met ons bezig. De natuurwetenschap van nu is ook gewoon een onderdeel van deze geschiedenis. Als je dat zegt, kun je ook zeggen dat God zich openbaart in de natuur. Ik ben niet zo bang voor dat conflict tussen wetenschap en geloof. Uiteindelijk gaat het over dezelfde werkelijkheid, de werkelijkheid van God.
We moeten wel beseffen dat we sinds de Verlichting een stuk opstandiger zijn. Christenen hebben zich erbij neergelegd dat hun bijbelse kennis geen stand houdt in natuurwetenschappelijk opzicht en dat kennis uit waarneming en uit experiment wezenlijk is. Maar dat vervolgens dit boek ons helemaal geen kennis meer bijbrengt is niet zo. Het is kennis van een veel bredere aard. Het boek levert ons eeuwenoude ervaringskennis, zoals bijvoorbeeld de kennis dat de mens verzoening nodig heeft.
In de discussie gaat het veel te snel over wie het ultieme gezag heeft om over kennis en over de positie van de mens te beslissen. Dit gezag heeft noch de natuurwetenschap noch de orthodoxie. Dat gezag berust bij God, en binnen zijn ruimte leven en experimenteren wij.’’
Raadsel
Wat zagen de mensen uit de vijfde of vierde eeuw voor Christus in de scheppingsverhalen?
,,Schoonheid, vreugde, regelmaat – mensen zijn hier omdat God het leuk vindt, niet om onder de duim gehouden te worden. En als je het vergelijkt met de oorsprongverhalen van omringende volken uit die tijd, dan zie je sprekende verschillen. Het element van kosmische strijd ontbreekt, de verbondenheid met natievorming is er niet, het is geen nationale hymne zoals het Babylonische scheppingsverhaal, en de positie van wereldlijke machthebbers speelt geen enkele rol. Die verschillen horen tot de kennis waar bijbellezers mee worden geconfronteerd.
Waarom mensen zich juist blijkens dit verhaal tot opstandigheid laten verleiden is een raadsel. Dit raadsel zet zich daarna voort in de rest van de Bijbel. Profeten experimenteren met dit raadsel: een nieuw hart in Jeremia en Ezechiël. En in Ezechiël 20 (vers 39 en verder) gaat het zelfs van ‘Ik duw je het heil door de strot, want Ik wil niet meer van jullie afhankelijk zijn’. Genade is niet poeslief, genade is overweldigend.’’
Wat zegt u tegen hedendaagse lezers die beweren: ‘Ik lees de Bijbel letterlijk’?
,,Die hebben om te beginnen gelijk. Het staat er dat God in zes dagen schiep, het is een feit dat de tekst zo luidt, daar moet je niet iets moderners van maken. Maar vervolgens is mijn vraag aan de lezer: bent u iemand uit de vierde eeuw voor Christus? Nee, er zit verschil tussen de lezer van toen en nu, en daar moet je iets mee. Je moet het boek niet met een vooropgezet plan lezen. Je moet het hele boek lezen en als je het boek uit hebt, moet je je afvragen waar het over ging: hoe gaat deze wereld over in de wereld waar ik nu leef? Ga zo onbekommerd bijbellezen.’’
Ontvangende kant
Was Jezus een onbevangen bijbellezer?
,,Ja, binnen zijn tijd. Ik kan niet verzinnen wat Jezus wel of niet geweten heeft, ik kan Hem niet narekenen. Jezus is de weg van God in de geschiedenis, voor ons heel zichtbaar. Maar je kunt als mens niet achter God gaan staan, je kunt niet in zijn papieren kijken. We moeten veel ontvankelijker zijn, wij zitten als mensen aan de ontvangende kant, dat is onze positie. Maar dit is wel een ontvangende positie in vertrouwen, een positie waarbinnen je dan vervolgens gerust nieuwsgierig mag zijn.’’
Laten zowel de evolutionaire theďst als de creationist zich te veel leiden door angst?
,,Misschien wel, maar ik zeg liever dat er door de behoefte aan een totaalvisie te weinig plaats voor vertrouwen is. Iemand die van toeval uitgaat, komt niet aan vertrouwen toe. Een orthodox geloof dat een goddelijke planning ziet, heeft geen vertrouwen meer nodig. We komen weer bij het punt dat de Bijbel ons geen planning, geen systeem toont. De Bijbel toont ons een persoon, een God die pijn aan ons beleeft, een God die worstelt met zijn mensen en mensen die worstelen met Hem. In Exodus 33 wil God echt niet verder met zijn volk, daar zit een enorme spanning. Je ziet een relatie die uit het leven gegrepen is. Zowel de evolutionaire theďst als de orthodoxie heeft er een handje van hieraan voorbij te gaan, want men zoekt eerst een sluitende kosmologie.’’
In orthodoxe kringen worden gelovigen opgeroepen gehoorzaam respons te geven op de bijbeltekst.
,,Ja, dat moet ook. Maar de Bijbel zegt niet zozeer wat ik moet doen, maar gaat vooral over wie ik ben, dat is de aard van het boek. Hij geeft ons niet op elke bladzij een ethische aanwijzing. De Bijbel is geen program, geen ‘hoe moet ik straks heilig voor God verschijnen’, zoals in orthodoxe kringen soms het hoofdpunt is, noch een sociaal program zoals in de bevrijdingstheologie, noch ‘een werken aan mijzelf’, zoals in de hedendaagse spiritualiteit.’’
Houdbaar
Wat raadt u de gewone bijbellezer aan?
,,Vertrouwen. Je mag lezen in het vertrouwen dat God zijn project mens niet in de steek laat, we lopen geen gevaar dat we ooit naamloos verdwijnen in een onherbergzame of lege kosmos. En vertrouwen wordt niet overgedragen door een systeem. Vertrouwen wordt overgedragen door mensen, wordt ons aangereikt door generaties. Ook dat vind ik een kenmerk van Gods spreken. Ik hecht steeds meer waarde aan het gegeven van de traditie waarin we staan. We hoeven niets te bewaken, het blijkt allemaal al eeuwen houdbaar. Een gelovige mag vertrouwen op God. Maar het is vervolgens niet zo dat omdat je gelovig bent, je dan automatisch van alles mag roepen over de Bijbel, of je dat boek nu wilt bewaken of moderniseren. Eerst maar eens studeren.’’
Roepen evolutionaire theďsten te gemakkelijk iets over het bijbelverhaal?
,,Ja, maar zij niet alleen. Vanuit de zondeval en het heftige vervolg van de Bijbel zie je dat de echte complicatie het verschijnsel mens is. Dan is het niet zo zinvol om te strijden over de vraag of je de kosmos moet verklaren uit toeval of uit goddelijke planning. Beide posities doen niets met het gegeven geschiedenis, de geschiedenis van de teksten, de geschiedenis van de godsdienst, de geschiedenis van de moeizame omgang van God en mensen. Is dat evolutie? Is dat planning? Laten de natuurwetenschappers hun waarnemingen en experimenten doen. En als iemand dan weer eens wil roepen dat hij God daarin niet is tegengekomen, dan vind ik dat eigenlijk een hele opluchting. Laten gelovigen de Bijbel blijven (of gaan) lezen en als iemand dan ontdekt dat hij God nu pas echt is tegengekomen, dan is er tenminste iets op gang gekomen.’’
Prof. dr. E. Talstra is hoogleraar Oude Testament aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
Dit artikel maakt deel uit van het dossier In den beginne
Dit artikel is verschenen in CV·Koers januari 2009
Naar boven | Reageer op dit artikel | Mail naar vriend(in) | Print dit artikel
Hoe lezen we Genesis?
kaders:
• Hoe lezen we de Bijbel? Oude en nieuwe lezers
Staat niet de halve Bijbel op losse schroeven als we het bijbelse scheppingsverhaal niet meer beschouwen als historisch betrouwbaar? Oudtestamenticus Eep Talstra (VU) pleit voor een omgang met de Schrift die recht doet aan zowel de aard van het boek als aan het karakter van het christelijk geloof.
Door Sibilla Verhagen
U hebt aangegeven dat u de actuele discussie rond evolutie en schepping, of wetenschap en geloof, niet bijster interessant vindt. Wat ontbreekt er volgens u in deze discussie? ,,Het boek de Bijbel. De Bijbel gaat nauwelijks open in dit debat met natuurwetenschappers. En waar ze het boek erbij betrekken, merk je een ontstellend gebrek aan kennis over de Bijbel als boek, hoe dit boek zich in de diverse delen aan ons voordoet en hoe dit boek door al die jaren heen tot ons is gekomen. Deze bijbelkennis zegt iets over de aard van Gods spreken. Je kunt niet aan deze kennis voorbijgaan als je iets zinnigs wilt zeggen over wetenschap en het christelijk geloof.’’
Wat is de Bijbel voor boek?
,,De Bijbel is het grote boek van de familie, de familie van God en mensen. Het is een fotoboek, een familiealbum. Als je daarin kijkt, zie je geen planning van ‘het leven’, ook geen religieus systeem. Je ziet mensen ten overstaan van God, hun relaties, belangrijke en minder belangrijke gebeurtenissen uit hun leven, jouw familie. Kortom: het laat je jouw positie in die familie zien.’’
Zo zien deze christelijke natuurwetenschappers de Bijbel niet?
,,Nee. Wat betreft de schepping gaan ze ervan uit dat de Bijbel een tijdloze kosmologie geeft, of zou moeten geven.’’
Is dat dan niet zo?
,,De Bijbel beschrijft de geschiedenis van God met mensen, waarin je eeuwenlange lijnen tegenkomt. Klassieke teksten als Ezechiël 20 en 36 laten daarbij zien, hoezeer Hij de generaties door heeft geworsteld met de lastige omgang van God en mensen. Het boek komt voort uit de geschiedenis. Op deze manier is het boek ons overgeleverd, waaruit je kunt concluderen dat God kennelijk zo werkt. Die overlevering, die werkwijze, neem ik buitengewoon serieus.
In de discussie over bijvoorbeeld de Koran merk je het verschil. De klassieke islam steunt op de ahistoriciteit van hun boek, men ziet het boek als regelrechte openbaring, en Allah heeft daarin geen ‘last’ van de geschiedenis van teksten en schrijvers. Kom je aan het boek, dan kom je dus aan Allah. Bij de Bijbel is dit niet zo, die is niet heel direct uit de hemel gekomen. De boeken van de Bijbel zijn ontstaan in een periode die minstens een millennium beslaat. Ze zijn geschreven, samengesteld en worden gelezen in geloofsgemeenschappen, en dat zie je in de bijbelteksten terug. En die historie, die tijdspanne, moet je meenemen in de omgang met de teksten.’’
Meer dan poëzie
Hoe ziet u in dit kader de scheppingsverhalen in Genesis?
,,Het is een verhaal, waarschijnlijk opgeschreven in de vijfde of vierde eeuw voor Christus. De mensen van toen bedoelden het wel degelijk ook als natuurwetenschappelijke beschrijving. Het eerste scheppingsverhaal geeft een orde met een beknoptheid en esthetiek zoals een wetenschappelijke theorie door zijn orde schoonheid bezit. De mensen van toen zagen het niet als ‘slechts’ poëzie. Als je als hedendaagse lezer het verhaal als alleen poëzie beschouwt, neem je het boek zoals het zich aan ons voordoet niet serieus.’’
Maar met de wetenschappelijke kennis van nu kunnen we zeggen dat ze het toen fout hebben gezien?
,,Het is flauw om het zo te stellen, er was immers vrijwel niets van wat wij nu wetenschappelijke kennis noemen. Dus wat is er ‘fout’? Maar al eeuwenlang is God met ons bezig. De natuurwetenschap van nu is ook gewoon een onderdeel van deze geschiedenis. Als je dat zegt, kun je ook zeggen dat God zich openbaart in de natuur. Ik ben niet zo bang voor dat conflict tussen wetenschap en geloof. Uiteindelijk gaat het over dezelfde werkelijkheid, de werkelijkheid van God.
We moeten wel beseffen dat we sinds de Verlichting een stuk opstandiger zijn. Christenen hebben zich erbij neergelegd dat hun bijbelse kennis geen stand houdt in natuurwetenschappelijk opzicht en dat kennis uit waarneming en uit experiment wezenlijk is. Maar dat vervolgens dit boek ons helemaal geen kennis meer bijbrengt is niet zo. Het is kennis van een veel bredere aard. Het boek levert ons eeuwenoude ervaringskennis, zoals bijvoorbeeld de kennis dat de mens verzoening nodig heeft.
In de discussie gaat het veel te snel over wie het ultieme gezag heeft om over kennis en over de positie van de mens te beslissen. Dit gezag heeft noch de natuurwetenschap noch de orthodoxie. Dat gezag berust bij God, en binnen zijn ruimte leven en experimenteren wij.’’
Raadsel
Wat zagen de mensen uit de vijfde of vierde eeuw voor Christus in de scheppingsverhalen?
,,Schoonheid, vreugde, regelmaat – mensen zijn hier omdat God het leuk vindt, niet om onder de duim gehouden te worden. En als je het vergelijkt met de oorsprongverhalen van omringende volken uit die tijd, dan zie je sprekende verschillen. Het element van kosmische strijd ontbreekt, de verbondenheid met natievorming is er niet, het is geen nationale hymne zoals het Babylonische scheppingsverhaal, en de positie van wereldlijke machthebbers speelt geen enkele rol. Die verschillen horen tot de kennis waar bijbellezers mee worden geconfronteerd.
Waarom mensen zich juist blijkens dit verhaal tot opstandigheid laten verleiden is een raadsel. Dit raadsel zet zich daarna voort in de rest van de Bijbel. Profeten experimenteren met dit raadsel: een nieuw hart in Jeremia en Ezechiël. En in Ezechiël 20 (vers 39 en verder) gaat het zelfs van ‘Ik duw je het heil door de strot, want Ik wil niet meer van jullie afhankelijk zijn’. Genade is niet poeslief, genade is overweldigend.’’
Wat zegt u tegen hedendaagse lezers die beweren: ‘Ik lees de Bijbel letterlijk’?
,,Die hebben om te beginnen gelijk. Het staat er dat God in zes dagen schiep, het is een feit dat de tekst zo luidt, daar moet je niet iets moderners van maken. Maar vervolgens is mijn vraag aan de lezer: bent u iemand uit de vierde eeuw voor Christus? Nee, er zit verschil tussen de lezer van toen en nu, en daar moet je iets mee. Je moet het boek niet met een vooropgezet plan lezen. Je moet het hele boek lezen en als je het boek uit hebt, moet je je afvragen waar het over ging: hoe gaat deze wereld over in de wereld waar ik nu leef? Ga zo onbekommerd bijbellezen.’’
Ontvangende kant
Was Jezus een onbevangen bijbellezer?
,,Ja, binnen zijn tijd. Ik kan niet verzinnen wat Jezus wel of niet geweten heeft, ik kan Hem niet narekenen. Jezus is de weg van God in de geschiedenis, voor ons heel zichtbaar. Maar je kunt als mens niet achter God gaan staan, je kunt niet in zijn papieren kijken. We moeten veel ontvankelijker zijn, wij zitten als mensen aan de ontvangende kant, dat is onze positie. Maar dit is wel een ontvangende positie in vertrouwen, een positie waarbinnen je dan vervolgens gerust nieuwsgierig mag zijn.’’
Laten zowel de evolutionaire theďst als de creationist zich te veel leiden door angst?
,,Misschien wel, maar ik zeg liever dat er door de behoefte aan een totaalvisie te weinig plaats voor vertrouwen is. Iemand die van toeval uitgaat, komt niet aan vertrouwen toe. Een orthodox geloof dat een goddelijke planning ziet, heeft geen vertrouwen meer nodig. We komen weer bij het punt dat de Bijbel ons geen planning, geen systeem toont. De Bijbel toont ons een persoon, een God die pijn aan ons beleeft, een God die worstelt met zijn mensen en mensen die worstelen met Hem. In Exodus 33 wil God echt niet verder met zijn volk, daar zit een enorme spanning. Je ziet een relatie die uit het leven gegrepen is. Zowel de evolutionaire theďst als de orthodoxie heeft er een handje van hieraan voorbij te gaan, want men zoekt eerst een sluitende kosmologie.’’
In orthodoxe kringen worden gelovigen opgeroepen gehoorzaam respons te geven op de bijbeltekst.
,,Ja, dat moet ook. Maar de Bijbel zegt niet zozeer wat ik moet doen, maar gaat vooral over wie ik ben, dat is de aard van het boek. Hij geeft ons niet op elke bladzij een ethische aanwijzing. De Bijbel is geen program, geen ‘hoe moet ik straks heilig voor God verschijnen’, zoals in orthodoxe kringen soms het hoofdpunt is, noch een sociaal program zoals in de bevrijdingstheologie, noch ‘een werken aan mijzelf’, zoals in de hedendaagse spiritualiteit.’’
Houdbaar
Wat raadt u de gewone bijbellezer aan?
,,Vertrouwen. Je mag lezen in het vertrouwen dat God zijn project mens niet in de steek laat, we lopen geen gevaar dat we ooit naamloos verdwijnen in een onherbergzame of lege kosmos. En vertrouwen wordt niet overgedragen door een systeem. Vertrouwen wordt overgedragen door mensen, wordt ons aangereikt door generaties. Ook dat vind ik een kenmerk van Gods spreken. Ik hecht steeds meer waarde aan het gegeven van de traditie waarin we staan. We hoeven niets te bewaken, het blijkt allemaal al eeuwen houdbaar. Een gelovige mag vertrouwen op God. Maar het is vervolgens niet zo dat omdat je gelovig bent, je dan automatisch van alles mag roepen over de Bijbel, of je dat boek nu wilt bewaken of moderniseren. Eerst maar eens studeren.’’
Roepen evolutionaire theďsten te gemakkelijk iets over het bijbelverhaal?
,,Ja, maar zij niet alleen. Vanuit de zondeval en het heftige vervolg van de Bijbel zie je dat de echte complicatie het verschijnsel mens is. Dan is het niet zo zinvol om te strijden over de vraag of je de kosmos moet verklaren uit toeval of uit goddelijke planning. Beide posities doen niets met het gegeven geschiedenis, de geschiedenis van de teksten, de geschiedenis van de godsdienst, de geschiedenis van de moeizame omgang van God en mensen. Is dat evolutie? Is dat planning? Laten de natuurwetenschappers hun waarnemingen en experimenten doen. En als iemand dan weer eens wil roepen dat hij God daarin niet is tegengekomen, dan vind ik dat eigenlijk een hele opluchting. Laten gelovigen de Bijbel blijven (of gaan) lezen en als iemand dan ontdekt dat hij God nu pas echt is tegengekomen, dan is er tenminste iets op gang gekomen.’’
Prof. dr. E. Talstra is hoogleraar Oude Testament aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
Dit artikel maakt deel uit van het dossier In den beginne
Naar boven | Reageer op dit artikel | Mail naar vriend(in) | Print dit artikel
