Hoe China de wereld verovert

China is de snelst groeiende economie ter wereld. Dankzij een nieuwe manier van berekenen (waarbij meer rekening werd gehouden met de dienstensector) kwam China afgelopen december op de zesde plaats van de wereldranglijst van economieën terecht. Het bruto binnenlands product (bbp, de optelsom van alle geproduceerde goederen en diensten) bleek met 1,65 biljoen euro 16,8 procent groter dan de Chinezen zelf hadden gedacht. Amerika voert de ranglijst aan, Japan staat op twee. Daarna volgen Duitsland, Groot-Brittannië en Frankrijk. Economen speculeren dat China binnenkort op de vierde plaats kan komen.

De groei is eind jaren zeventig ingezet, toen Deng Xiaoping een einde maakte aan de economische isolatiepolitiek van zijn voorganger Mao. Hij gaf groen licht voor de liberalisering van de Chinese economie. ,,Het maakt niet uit of de kat wit of zwart is, als ze maar muizen vangt’’, luidde zijn pragmatische motto. Met andere woorden: communisme of kapitalisme – het maakt niet uit, als het land er maar van profiteert. Zijn aanpak werkte: tussen 1978 en 2005 is het bbp volgens het CIA Worldfactbook vertienvoudigd.

Tussen nu en 2010 zal het bbp volgens ditzelfde Factbook met nog eens 45 procent toenemen. ,,Je kunt de situatie vergelijken met de Industriële Revolutie eind negentiende eeuw in Europa’’, zegt Willem van Kemenade, Chinadeskundige en adviseur voor bedrijven en overheidsinstellingen. ,,Er wordt enorm veel geproduceerd, vooral voor de export. Daar kan Europa niet tegenop. Dat moeten we ook helemaal niet proberen. Al die industriebanen gaan naar China en vandaar misschien weer naar nog goedkopere landen.’’ Voor de groeiende industriële productie heeft China grote hoeveelheden grondstoffen nodig: in 2004 kocht het land volgens cijfers van de Wereldbank de helft van de metalen en een derde van de olievoorraad ter wereld op.

 

Amerika ziet het met lede ogen aan. Nu zijn de Verenigde Staten nog de onbetwiste leider – economisch, politiek, militair en cultureel. Maar wat als China zo doorgroeit? ,,Op dit moment zijn de Verenigde Staten de enige echte wereldmacht’’, zegt Peter van Ham. Hij is hoofd van het Global Governance-programma aan Clingendael, instituut voor internationale betrekkingen. ,,Dat zal ook nog wel even zo blijven. Maar die macht houdt een keer op. Op een gegeven moment zullen de VS economisch gezien een relatief kleiner deel van de markt voor hun rekening nemen.’’

Militair gezien zullen de VS nog wel een poos dominant blijven – nog twee generaties, schat Van Kemenade – maar ,,ook die macht houdt een keer op’’, aldus Van Ham. ,,Kijk naar Irak: de oorlog daar heeft al meer dan tweeduizend mensenlevens en massa’s geld gekost.’’ De Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz heeft becijferd dat de oorlog in Irak tot nu toe al twee biljoen dollar heeft gekost: een 2 met twaalf nullen. Van Ham: ,,De Amerikanen hebben ongekende technologische mogelijkheden. Ze besteden per jaar 500 miljard dollar aan defensie, net zoveel als de rest van de wereld bij elkaar. Maar als ze twee keer zoveel zouden investeren, wordt Amerika heus niet veiliger. De terrorist woont misschien om de hoek.’’

,,Militaire macht kan zich tegen je keren. De VS geven bijna niemand toegang tot hun militaire technologie. Zíj willen graag de strategie bepalen; wíj mogen dan als een supermarkt de ingrediënten leveren. Maar daar gaat de EU natuurlijk niet klakkeloos in mee. Wat koop je dan nog voor militaire macht? Je verliest je bondgenoten door zo’n tunnelvisie.’’

Willen de VS hun doel bereiken, dan is samenwerking met anderen onvermijdelijk, stelt Joseph Nye in The Paradox of American Power. De gerenommeerde Amerikaanse politicoloog vraagt zich in zijn boek openlijk af of Amerika wel de supermacht kan blijven die het denkt te zijn. De vooringenomenheid van Amerika staat de absolute macht van het land in de weg.

Ook Thomas Friedman, buitenlandcommentator bij The New York Times, voorspelt in De aarde is plat het einde van de almacht van Amerika. De toekomst is aan China en India, stelt hij in zijn boek, dat in de VS een bestseller werd.

En zo zijn er nog vele anderen die hetzelfde constateren. Washington is zelfverzekerd, maar aan alle kanten wordt gezaagd aan de poten van Amerika’s troon: het gemiddelde inkomen daalt, de oorlog in Irak drukt als een zware last op de schouders, het internationale terrorisme jaagt angst aan en China stuwt de politieke bloeddruk omhoog. Als China economisch zo hard groeit, wat voor gevolgen heeft dit dan voor de politieke en economische koers van dit land? Vooral in de Verenigde Staten ervaart menigeen China als ‘het gele gevaar’.

Van Ham: ,,Tja, als China alle dollars dat het heeft, zou inwisselen tegen euro’s, zouden de VS in één klap failliet zijn. Maar ja, de Amerikanen zien overal gevaar. Sommigen zien de EU ook als een bedreiging. Terwijl wij toch echt alleen maar vredelievende bedoelingen hebben.’’

,,De VS hebben bijvoorbeeld een obsessie met Taiwan’’, zegt Van Kemenade. ,, Alsof China ineens Taiwan gaat binnenvallen. Dat gebeurt heus niet. Vooral de evangelische Amerikanen en de conservatieve zuidelijke staten beschouwen China als het rijk van het Kwaad, want ‘het is communistisch’ en ‘er is geen godsdienstvrijheid’. De ultrarechtse Amerikanen zouden het liefst een oorlog met China beginnen.’’

 

Dit Amerikaanse vijandbeeld kan een selffulfilling prophecy worden. ‘Als je China behandelt als een vijand, dan wordt het ook een vijand’, zegt bijvoorbeeld Joseph Nye. Hoe bedreigend is China echt voor Amerika en voor de rest van de wereld?

China groeit hard, ja. ,,Maar dat is nog geen reden om het land als een dreiging te zien’’, vindt Van Ham. ,,Wij denken veel te vaak in polen. Alsof de wereld bestaat uit machtsblokken. Maar zo zit de werkelijkheid niet meer in elkaar. De wereld is geglobaliseerd. Dat zorgt ervoor dat landen afhankelijk van elkaar zijn geworden. Er is sprake van interdependentie in plaats van afgebakende machtsblokken. De VS, de EU en China zijn drie belangrijke spelers, maar ze zijn wel afhankelijk van elkaar. China kan niet zonder handel met de VS en de EU. Maar omgekeerd hebben wij China ook nodig. Bovendien zijn er meer spelers op het veld: denk aan multinationals of een bedrijf als het Russische Gazprom dat onlangs voor opschudding zorgde toen het een dag lang de gaskraan dichtdraaide.’’

Ook moet je China niet te snel als ‘wereldmacht’ bestempelen. ,,Een echte wereldmacht is een land dat zich kan en wil bemoeien met gebeurtenissen buiten de eigen landsgrenzen. China werpt zich niet op als zo’n wereldmacht en kan dat ook niet worden. Economie is erg belangrijk, maar je bent niet automatisch machtig als je economisch sterk bent. Aan de andere kant is macht weer niet per se afhankelijk van een grote economie. Kijk naar de terroristen van 11 september. Die hebben met weinig geld een groot effect bereikt. Ik denk dat China het ook niet nuttig vindt om een militaire concurrent te worden van de VS. China heeft al moeite genoeg om het eigen land bij elkaar te houden.’’

Bovendien zijn er nog een aantal obstakels voor de Chinese economie, legt Van Kemenade uit. ,,Er is nu een enorme groei, maar hoe stabiel is die? En hoe stabiel blijft het land sociaal gezien? De kloof tussen rijk en arm neemt toe.’’ De totale groeicijfers mogen dan indrukwekkend zijn, gemeten in bruto nationaal product per hoofd van de bevolking – dus verdeeld over ongeveer 1,3 miljard mensen – komt China pas op de 107e plaats. Het regime is bang voor grote branden die moeilijk te blussen zijn en probeert stevig greep te houden op de samenleving. Mensenrechten worden op grote schaal geschonden en het land kampt met enorme milieuvervuiling.

Bovendien komt ,,de hightechproductie nog niet goed van de grond’’, zegt Van Kemenade. China is nog steeds vooral het land van de manpower: veel arbeidskrachten die voor lage lonen werken. ,,Er worden wel veel hightechproducten geproduceerd, maar die zijn vooral eigendom van multinationals. China investeert zelf nog te weinig in hightechindustrie. Omdat dat pas op lange termijn loont.’’

Daar komt bij dat de infrastructuur de enorme groei van de industrie niet aankan. China is zo’n grote exportmachine aan het worden dat er bijvoorbeeld niet genoeg schepen zijn om de goederen te vervoeren. Bovendien stijgt de vraag naar grondstoffen extreem snel. Een probleem is ook dat de wetgeving op het gebied van intellectueel eigendom weinig voorstelt. Multinationals laten nu bijvoorbeeld hun meest innovatieve producten vaak niet in China produceren: grote kans dat iemand met hun ideeën aan de haal gaat.

 

Wat betekenen deze obstakels voor de positie van China in de wereld? Het land is misschien geen wereldmacht volgens de definitie die Van Ham hanteert en ook geen bedreiging voor de rest van de wereld. Maar toch: wie kan nog om China heen?

,,Cruciaal is hoe de politiek van het land zich zal ontwikkelen’’, benadrukt Van Kemenade. ,,Alles hangt ervan af of er een vorm van democratisering komt. Maar dat gaat gebeuren, is mijn overtuiging. Dat kan gewoon niet anders. Het land pikt het niet langer, deze mate van repressie.’’

Bovendien manoeuvreert China steeds zelfbewuster op de wereldmarkt. Het land is weliswaar het ‘offshore industrieplatform’ van bijvoorbeeld Amerika, zoals Van Kemenade omschrijft, maar China wil niet langer meer alleen de werkplaats van de wereld zijn, waar alleen maar wordt geproduceerd voor andermans behoeften.

 Brainpower wordt steeds belangrijker: investeren in het ontwikkelen van eigen vernieuwende producten. ,,Je merkt dat de behoefte groeit om te investeren in de technische wetenschappen. Over een jaar of vijf is China een grote autoproducent, niet alleen van buitenlandse merken, maar óók van eigen merken’’, voorspelt Van Kemenade.

Dankzij de hoge inkomsten kunnen Chinese bedrijven buiten China alles kopen wat ze in eigen land niet kunnen produceren, bijvoorbeeld olie en grondstoffen. Tot voor kort importeerde China bijvoorbeeld altijd staal, inmiddels exporteert het land het zelf doordat Chinese bedrijven elders steenkool en ijzererts inslaan. China investeert en koopt bedrijven op in Afrika, Latijns Amerika en Azië. Waar en bij wie, daar doen de Chinezen niet moeilijk over. Pragmatisme is de leidraad: China investeert bijvoorbeeld ook in het omstreden Zimbabwe van Robert Mugabe. Daar zitten nu eenmaal veel mineralen in de grond. Maar ook in het rijke Westen krijgen Chinese multinationals steeds meer voet aan de grond. Een witgoedbedrijf als Haier is weliswaar nog niet zo bekend bij de gemiddelde consument, maar inmiddels is dit concern wel de nummer drie wereldwijd – na Whirlpool en General Electric.

 

Net als de VS is de Europese Unie zich bewust van de groeimogelijkheden van China. De verhouding EU-China is echter een compleet andere dan VS-China. Dit komt vooral door een verschillende manier van denken en benaderen: de EU-landen zijn gewend aan multilaterale samenwerking, de VS trekken liever hun eigen plan. Waar de Amerikanen China als een concurrent zien, beschouwt de EU China eerder als een partner.

Sinds een aantal jaren hebben de EU en China daarom een strategisch partnerschap. ,,Voor China een kans om wat meer tegenwicht te bieden ten opzichte van de VS’’, zegt Van Kemenade. En dat is juist weer bedreigend voor de VS. ,,China en de EU zitten aan de uiteinden van een megacontinent. Als ze dat zouden uitbuiten, zouden ze de VS als wereldmacht kunnen overtroeven.’’

Toch is ook dat nog geen reden om China als een dreiging te beschouwen. De relatie EU-VS is er ook nog. ,,De EU is met het partnerschap akkoord gegaan in het jaar dat de VS Irak binnenvielen. Inmiddels is men in Europa weer wat milder gestemd over de VS’’, aldus Van Kemenade. ,,De VS en de EU hebben bovendien overeenkomstige opvattingen over bijvoorbeeld de wetgeving op het gebied van intellectueel eigendom en over mensenrechten, terwijl China daar heel andere opvattingen over heeft. Dat zijn belangrijke issues in de onderhandelingen tussen de EU en China de komende jaren. Het is best mogelijk dat dat nog voor problemen zorgt in de relatie tussen de EU en China.’’

China zal Europa echter niet willens en wetens bruuskeren. Het land heeft de EU nu eenmaal nodig: als handelspartner en als investeringsmogelijkheid, maar wellicht ook om te bemiddelen in het conflict met Japan. De beide landen hebben een lange geschiedenis van haat en wantrouwen. Sommige politici en functionarissen in China en Japan pleiten voor bemiddeling door de EU. ,,Er zitten zoveel historische pijnpunten in die relatie, dat kunnen ze nooit zelf oplossen’’, weet Van Kemenade. ,,De VS ook niet, want die zijn een trouwe bondgenoot van Japan.’’ Op korte termijn ziet Van Kemenade de bemiddeling nog niet tot stand komen – daarvoor zit Japan nog teveel ‘vast’ aan de VS – maar op lange termijn wel. ,,De VS beseffen steeds beter dat het hun imago schaadt als ze steeds voor de zijde van Japan kiezen.’’ Als de relatie met Japan zou verbeteren, kan dit ook een verbetering betekenen van de relatie tussen de VS en China.

 

Wat is het toekomstscenario voor de EU? Een belangrijke speler naast de VS en China of een inefficiënt, moeizaam samenwerkingsverband? Een wereldmacht zal Europa nooit worden, stelt Van Ham. ,,De EU is een uniek experiment. Er wordt gezamenlijke wetgeving ontwikkeld, soms werkt die goed, soms niet. Die samenwerking geeft ons wel macht. Maar we zijn geen wereldmacht die politieagent kan spelen. Het strategische denken, waar de VS zo goed in zijn, zit er bij ons nog niet zo in. Hoewel het wel toeneemt sinds we een aantal jaren geleden een gemeenschappelijk veiligheidsbeleid hebben gekregen. Galileo (het Europese navigatiesysteem waarvoor onlangs de eerste testsatelliet werd gelanceerd, red.) is een belangrijke kans voor ons. Wij hadden bij militaire operaties nooit eigen informatie beschikbaar zoals de VS, nu wordt dat wel mogelijk. Maar het punt van de militaire macht van Amerika zullen we niet bereiken. Maar ja, moeten we dat willen? Wij hebben andere zorgen. Wij moeten onze samenlevingen bij elkaar houden.’’

Van Kemenade voegt toe dat er bovendien ,,te veel verdeeldheid heerst in Europa om een wereldmacht te worden.’’ Toch blijft de EU een belangrijke actor naast de VS en China, vooral dankzij de economische welvaart en de groeiende samenwerking. ,,Echt belangrijk op internationaal politiek-economisch niveau zijn alleen de VS, Europa en China.’’

Doet de rest van de wereld dan niet meer ter zake? Waar blijven bijvoorbeeld Japan, India en Rusland? Of landen als Brazilië en Zuid-Afrika? ,,Japan heeft een sterke economische groei, maar heeft gefaald om de leider van Zuidoost-Azië te worden’’, zegt Van Kemenade. ,,Dat komt doordat het land heel protectionistisch is. China heeft een veel opener economie. Op wereldniveau komt Japan duidelijk ná China.’’

Ook India valt niet zomaar uit te vlakken. Van Kemenade: ,,De Indiase economie is van grote betekenis. Ze is nog wel kleiner dan die van China, maar op het gebied van IT, biochemie en farmaceutica is India een topland. Maar India zal vooral een dominerende macht in Azië worden, niet op wereldniveau.’’ ,,De politiek in India stelt niet zoveel voor’’, vult Van Ham aan. ,,Alleen al daarom kan het land zich nooit ontwikkelen tot wereldmacht.’’

Ook van Rusland verwacht Van Ham weinig groots. ,,Militair gezien heeft Rusland weinig meer te vertellen. En demografisch gezien loopt de bevolking terug. En ja, ze hebben afgelopen maand de gaskraan even dichtgedraaid. Daardoor beseften wij met een schok dat we op dat gebied te afhankelijk waren geworden van Rusland. Prima toch? Nu moet de EU echt gaan nadenken over andere energiebronnen. In Noord-Afrika zit bijvoorbeeld een heleboel gas in de grond. Het is toch raar dat de EU daar nauwelijks gebruik van maakt?’’

,,Maar om gas als machtsmiddel te gebruiken, daar schieten de Russen strategisch gezien niets mee op. Bovendien, kijk naar de OPEC-landen. Daarover werd ook lange tijd gezegd dat ze zich zouden ontwikkelen tot belangrijke spelers in het internationale veld omdat zij de beschikking hadden over olie. Hoe groot is hun politieke macht nu helemaal? Het zijn ook helemaal geen innovatieve landen. Ze hebben geld genoeg, dus ze hoeven ook nergens in te investeren. Dat is ook het probleem van Rusland.’’

Andere landen ziet Van Kemenade ook niet echt als echt kanshebbers. ,,Afrika komt niet in beeld.

Nigeria en Zuid-Afrika worden wel vaak genoemd als economische grootmachten, maar die landen zijn toch te zwak. Bovendien liggen ze te zuidelijk. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld Brazilië. Er wordt al honderd jaar gepraat over de economische mogelijkheden van dat land, maar in mijn ogen komen die niet echt van de grond.’’

 

Op het toneel van de toekomst figureren dus vooral drie grote spelers: China, de VS en de EU. Niet als machtsblokken die tegenover elkaar staan, maar als invloedrijke actoren die elkaar nodig hebben. De een machtiger dan de ander, maar tegelijk alle drie niets zonder elkaar. Maar, relativeert Van Ham het toekomstscenario, ,,echt voorspellen kun je niets. Veel belangrijke gebeurtenissen ontwikkelen voorzichtig en langzaam en zetten dan ineens schoksgewijs door. Denk aan de val van de Muur.’’ Elk scenario kan worden ingehaald door de werkelijkheid.