Een hoeraatje voor Dan Brown

Behalve een inhoud die overbekend in de oren klonk, was ook de presentatie als vanouds. Er zijn geheime manuscripten ontdekt, de kerk heeft de onderzoekers tegengewerkt en zelfs fragmenten vernietigd. Maar uiteindelijk hebben een paar dappere wetenschappers het durven publiceren: een totaal nieuwe visie op Jezus! Dit zet alles op losse schroeven! Een lang onderdrukte waarheid komt eindelijk aan het licht!

Als dat niet verkoopt… Maarten ’t Hart was in zijn commentaar adequaat: ‘Dit is oude koek’. Want inderdaad, zelden werd er zoveel oude koek verkocht als het gaat om de ‘nieuwe visies’ op Jezus. We hadden exact dezelfde visie op Jezus al even eerder gelezen in De Da Vinci Code, vanaf deze maand ook in de bioscoop. Nu is het dan toevallig Judas die de held is omdat hij Jezus van zijn foute vleselijkheid verlost door hem te verraden. Maar in De Da Vinci Code vervult Maria Magdalena een vergelijkbare rol.

En dat hadden we al vaker gehoord. De talloze alternatieve Jezussen komen steeds op hetzelfde neer: Jezus was een grote wijsheidsleraar die ons uitnodigt tot innerlijke verlichting. Het oude nieuws heet gnostiek. Het leert dat de mens van het aardse verlost kan worden door zich op zijn diepste innerlijk te richten, waarbij Jezus dan vooral de rol van inspirerend figuur krijgt toebedeeld. Je voelt meteen de invloeden van het boeddhisme dat ook in Jezus’ tijd al populair was bij een elite in Europa. Ook de huidige heropleving van het ‘heidendom’ is een stimulans, het presenteert zichzelf immers ook als ‘verlicht alternatief’, zonder de onderdrukkende structuren van de traditionele godsdiensten.

Maar het is oude, harde koek. Niet om door te komen. Toen ik de vele buitenbijbelse evangeliën begon te lezen, deed ik mijn uiterste best om geïnteresseerd te blijven. Ik wilde de langverwachte Jezus vinden. Maar ik verveelde me. Dit was geen nieuws, dit wist ik allang. Elke politicus wil mij inspireren, elke profeet, elke film. Overal zijn scheepsladingen inspiratie verkrijgbaar. Eindeloze lijsten met wijze tips hoe ik mijn leven moet leiden. Jezus was in deze alternatieve verhalen gewoon verhaal nummer zoveel. Weer een figuur die mij moest inspireren. Weer een figuur die mij van alles wilde laten doen, weer zo iemand die niet van aanpakken wist maar alles terugkaatste. Weer moest ik het zelf doen, weer moest ik in mijn oude patroontjes doorgaan. Dit was wat ik altijd al deed en wat niet werkte.

 

Mezelf bevrijden deed ik altijd al. Dat kan ik als de beste, dat hoeft een goeroe mij niet uit te leggen, niemand niet. Neem nu die verhalen die Jezus vertelt volgens Het evangelie volgens Thomas. Bijvoorbeeld spreuk 106: ,,Het Koninkrijk is gelijk aan een herder die honderd schapen heeft. Eén onder hen liep verloren – het was de grootste. Hij liet de negenennegentig achter en zocht die ene tot hij het vond. Toen hij zich zo had uitgesloofd, zei hij tot het schaap: ik houd meer van jou dan die negenennegentig.’’

Dit is wat ik overal hoor. Je hebt winners en losers. Je hebt de handige, intelligente, hippe jongens, de gróte schapen, die krijgen alle aandacht. Dat is de groep waar ik altijd bij probeerde te horen en dat ging me niet eens zo slecht af. Dit is wat alle reclames mij toejuichten. Dit is wat alle films al vertelden. Dit is de rat race, dit is de apenrots.

Vergelijk dat eens met Het evangelie volgens Lucas. Honderd jaar ouder en wat een taal! Het doet er niet toe of het schaap groot is, het doet er niet toe of het mank is, of een loser – de herder gaat de wildernis in en redt het schaap. Hoeft het schaap niet stoer voor te zijn. Hoeft het schaap geen slimme functioneringsgesprekken voor te voeren, geen knallende cv’s voor te hebben, geen spetterende presentaties voor te geven.

Ik las de alternatieven en weer moest ik bijzonder zijn. Het verveelde me en ik werd er moe van. Weer moest ik het doen en weer stak de goeroe geen vinger uit. Maar ik wist dat het zo niet werkte. Al duizenden jaren roepen goeroes de meest wijze dingen, en ze zijn ook werkelijk wijs – maar de wereld is nog steeds een puinhoop. De problemen zijn te groot voor een goeroe die slechts tips geeft. Tips zullen de wereld niet redden. Meditatie zal geen kind van de hongerdood redden. Meditatie zal geen corrupte manager tot de orde roepen. Als ik mediteer moet ik alles uit mezelf halen – en in mijzelf is te weinig.

Wat ik nodig heb, is een rug die mij draagt. Ik moet opgezocht worden omdat ik verdwaald ben, niet omdat ik zo goed zelf de weg weet. De alternatieve evangeliën slingerden mij drammerige dogma’s naar het hoofd dat ik mezelf aan mijn eigen haren uit het moeras moest trekken. Terwijl ik in de oudste evangeliën, die plotseling weer spetterden, slechts een Man ontmoette die stervend aan het kruis het hoofd hief en sprak: ,,Het is volbracht’’.

 

Dat is goed nieuws, alleen al omdat het nieuws is. Dan Brown heeft herhaald wat altijd al gezegd werd en is erin geslaagd dit te verkopen als wereldnieuws. Sterker nog, hij schreef de best verkochte roman ter wereld. Dat kan alleen met journalisten die geen enkele sjoege hebben van historie en alles wat verkoopt klakkeloos overnemen. Dan Brown schreef een boek dat lijkt op een krantenberichtje met de tekst: ‘Breaking news! Unieke methode om te schrijven! Lang onderdrukt door de computerindustrie, maar nu eindelijk onthuld door dappere wetenschappers: de ganzenveer!’

Dan Brown, dat is trots paard-en-wagen op de AutoRai presenteren, dat is berenvel verkopen als high fashion. En intussen klagen dat de ‘gevestigde orde’ het altijd heeft tegengehouden. De gevestigde orde heeft het niet tegengehouden. De gevestigde orde heeft het eenvoudigweg ingehaald.

De gnostiek probeerde Jezus weer in het gareel te krijgen. Jezus moest weer vermoeid sjokken in het rijtje goeroes die ons wijsheden naar het hoofd slingeren en ons verder laten stikken. Jezus mag niet uitzonderlijk zijn, Jezus mag niet de kern van de geschiedenis zijn, alles behalve dat, alles behalve een Jezus die ons bevrijdt van onze systeempjes waarin we zelf moeten scoren. De gnostiek was een diepconservatieve sekte die alles bij het oude wilde houden, die zich bedreigd voelde door de vreemde Jezus die hun was verschenen. Ze bleef krampachtig vasthouden aan starre dogma’s en is uiteindelijk ten onder gegaan aan haar eigen verbitterde logica.

Elke ketterij probeert Jezus begrijpelijker te maken, behapbaar. De orthodoxie heeft altijd de Jezus gevolgd die zij niet snapte, die niet in het gareel liep, die niet in het systeempje paste – maar die overweldigend waar was.

 

En daar ligt dan ook het inkoppertje dat Dan Brown ons aanbiedt: in de oersimpele historische gegevens. Elke historicus zal u vertellen dat er pas in het midden van de tweede eeuw verwijzingen naar de gnostiek opkomen en ook dan pas teksten van gnostici zelf. Terwijl de eerste orthodoxe teksten al binnen enkele decennia na het overlijden van Jezus worden gedateerd. Zo is er de eerste brief van Paulus aan de Korintiërs, uit begin jaren ’50, die overduidelijk de opstanding niet geestelijk maar letterlijk interpreteert en volledig en passant, alsof iedereen het wel weet, zegt dat Jezus God zelf is.

Dat maakt gehakt van het gegoochel met jaartallen van de gnostici. Zij stellen dat de eerste gemeente nog ‘zuiver’ – lees: gnostisch – zou zijn geweest. Laten zou dan het moment van perversie gekomen zijn. Toen werd de kerk hiërarchisch, dogmatisch, mannelijk – kortom, alles wat slecht is. Toen werd Jezus als God gepresenteerd en zou zijn ware, gnostische, boodschap zijn vervalst. Maar al het beschikbare bewijs wijst op het tegendeel. De orthodoxie was altijd de hoofdstroom, ze kende wel de kleine sektes van gnostici maar schonk daar verbazingwekkend weinig aandacht aan. De vier evangeliën worden consequent gezien als gezaghebbend, omdat het hier om ooggetuigenverslagen gaat.

Intussen wringen de Dan Browns zich in alle mogelijke bochten om toch maar een moment van verval te hebben: de gnostici waren er het eerste, totdat… Dat verval moet echter vroeger en vroeger worden gedateerd, 110 na Christus, 70 na Christus, 50, 40. De zuivere gnostische kerk krijgt het steeds benauwder. Het verval moet zelfs zo vroeg liggen, dat er nooit iets anders heeft bestaan dan de ‘perversie’, dat Jezus zelf die ‘perversie’ is.

Wat heeft de orthodoxie te vrezen? Niets. Toen de Dode Zee-rollen werden gevonden, werd er ook alom geroepen dat dit het einde van de gevestigde religies betekende, maar de orthodoxie is levenslustiger dan ooit. De Nag Hammadi-vondsten verging het evenzo.

De beste troef die Brown c.s. nog lijken te hebben, is de vermeende vrouwonvriendelijkheid van de kerk. Maar het enige wat de kerk hoeft te doen is Het evangelie van Thomas en al de varianten massaal te drukken en overal te verspreiden, zodat zoveel mogelijk mensen niet alleen afgaan op de berichten van een paar luie journalisten, maar de boekjes zelf ook werkelijk lezen. Het is vooral te hopen dat ze niet afhaken maar ook werkelijk dóórlezen. Vooral diegenen die de kerk wegzetten als vrouwonvriendelijk wens je het uithoudingsvermogen toe de bittere eindstreep van Thomas te halen, spreuk 114: ,,Simon Petrus zei tot hem: ‘Laat Maria van ons weggaan, want de vrouwen zijn het Leven niet waardig.’ Jezus sprak: ‘Ziet, ik zal haar leiden en haar tot man maken, opdat zij ook een levende geest worde, gelijk u mannen. Want iedere vrouw die zichzelf mannelijk zal maken zal het Koninkrijk der Hemelen ingaan’.’’

Nooit werd er zo overtuigend reclame gemaakt voor de oudste evangeliën.