De megastad vraagt om een andere kerk

Amsterdam ambieert het om kernstad te worden van een groot gebied: minstens de Randstad en misschien meer. In fases wordt tot begin 2010 de Structuurvisie Amsterdam gepresenteerd, waarin de stad de ambitie uitspreekt om in 2040 een metropool te zijn. Dat houdt meer in dan Amsterdamse arrogantie. Metropool is de gangbare term voor de Champions League van steden. In een wereld waarin steeds meer steden opkomen of uitgroeien tot enorme urbane regio’s moet je heel groot durven denken als je bij de internationale top van steden wilt behoren. En net als voor de hoofdstedelijke voetbalclub is blijvend meedoen met de wereldtop een zware opgave.

De Amsterdamse planners laten zich inspireren door economen (zoals Richard Florida) die zeggen: half Nederland moet uitgroeien tot een stedelijk gebied – tenzij je economisch wilt inleveren. Zoals veel industrie uit ons land naar andere delen van de wereld is verschoven, kan dat ook met dienstverlening gebeuren. Als dat waar is, is het streven om metropoolregio te worden dus in het belang van het hele land. Zo’n ambitie is natuurlijk bij voorbaat omstreden. Ook in Amsterdam gaat het voorlopig slechts om een visie waarover nog geen besluit is genomen. Tegelijk vinden er ontwikkelingen plaats die deze ambitie ondersteunen, zoals de goedgekeurde plannen voor een ‘dubbelstad’ Amsterdam-Almere en de geplande infrastructurele projecten in en rond Amsterdam.

 

Stel dat Amsterdam zich inderdaad ontwikkelt tot metropool... Stel dat de Randstad (nog) veel belangrijker gaat worden voor het hele land? Dat het noorden, oosten en zuiden krimpen en het westen sterk uitbreidt? Dat proces is allang aan de gang. Je zult niet de eerste Nederlander zijn die op een dag opeens in Amsterdam blijkt te wonen omdat de expansie van de stad sneller ging dan je ooit dacht! Het is niet ondenkbaar dat Amersfoort in 2040 een buitenwijk van Amsterdam vormt. De discussie óf het deze kant echt op moet, barst in 2010 los.
Wat doe je ermee als kerk? Haal je er je schouders over op? Waarschuwen we of uiten we forse kritiek? Is het een kans? Als de stad verdubbelt, dan ‘wij’ misschien ook wel? Het is allereerst een vraag voor de Amsterdamse kerken, die zich erop beroepen ‘hart voor de stad’ te hebben. Maar het is ook een vraag voor christenen in andere delen van Nederland. Ik geloof dat kerken binnen én buiten Amsterdam het debat over verstedelijking aandachtig moeten volgen en actief aan dat debat kunnen bijdragen. Ik verken twee mogelijkheden.

 

Kerken kunnen de discussie over verstedelijking plaatsen binnen een bijzonder perspectief, namelijk het perspectief van God. In de Bijbel vinden we uiteraard geen antwoorden op planologische vragen. Wel zien we ‘dubbele signalen’ over de stad. Iedere stad – en zeker iedere metropool – heeft kenmerken van het grote Babylon en van het nieuwe Jeruzalem; de stad van mensen en de stad van God. Hoe groter de stad, hoe meer kans op menselijke ontplooiing en hoe groter het risico op menselijke ontaarding. Meestal veel van allebei.

Om met Amerikanen te spreken: as the city goes, so goes the country. Zullen de nieuwe ontwikkelingen ertoe bijdragen dat de stad – en daarmee het land – meer richting ontplooiing gaat of richting ontaarding? Dit proces gaat zich in de eenentwintigste eeuw sterker voordoen dan ooit tevoren en wij maken het mee. Of we nu veel of weinig hebben met de stad, een metropoolambitie betekent dat de invloed van de stad op de cultuur zoals die nu al bestaat in een hogere versnelling komt. Een metropool is een enorme invloedssfeer met een kleine en dominante kern. Steeds minder mensen nemen beslissingen voor steeds meer anderen.

Antiglobalisten hebben in dit opzicht een voorsprong op christenen omdat ze de risico’s al langer onderkennen. Maar christenen hoeven zich geen zorgen te maken. Zij hebben naast kritiek ook veel hoop voor de stad. Daar moet de kerk het over hebben. Nederland heeft kerken nodig waarin wordt gebeden voor, gepraat over en toegerust voor de ontwikkeling van de stad en van het land. In geen ander Europees land liggen stad en platteland zo dicht bij elkaar als bij ons. Misschien is dat de reden dat veel Nederlanders nauwelijks op de hoogte zijn van deze thematiek. Veel dorpen zijn verstedelijkt zonder dat het echt opviel. Amsterdamse kerken kunnen gemeenten in het hele land dienen door te vertellen over verstedelijking en waarom eigentijdse evangelieverkondiging en kerkplanting van belang zijn. Als ik dat verhaal vertel, in Veenendaal, Hardenberg of Zwolle, merk ik dat mijn ‘stadse’ verhaal in veel opzichten wordt herkend. Amsterdammers zijn niet beter en niet anders. De stad gaat gewoon sneller. In sombere (secularisatie) en in hoopvolle (kerkplanting) ontwikkelingen.

 

Kerken kunnen signaleren dat de ‘beweging van verstedelijking’ een spirituele factor heeft. Waar je naartoe wilt, wordt sterk bepaald door wie je bent. De econoom Florida noemt als typische Amsterdamse kenmerken: diversiteit, zelfexpressie en dienstverlening. Dat is in Amsterdam meer dan ergens anders. Divers, omdat de 177 nationaliteiten van Amsterdam er meer zijn dan bijvoorbeeld de stad New York telt. Er leven letterlijk heel veel verschillende mensen op een heel klein stukje aarde. Amsterdam is verder een stad waar mensen zichzelf willen uitleven: ,,I amsterdam!’’ Ten slotte, de bedrijfsmatige en dienstverlenende sector van de stad is veel groter dan haar inwonertal doet vermoeden. Amsterdam is voor de publieke opinie van Nederland trendsettend. De meeste literatuur, kranten en weekbladen komen er vandaan. Niet toevallig dat die drie ‘Amsterdamse’ kenmerken ook duidelijk aanwezig zijn in de Nederlandse samenleving als geheel.  
Willen de Amsterdamse kerken een boodschap hebben voor hun stad, dan zullen zij deze ‘stadse waarden’ hoog in het vaandel moeten hebben staan. Het Evangelie zal vaak moeten klinken in relatie tot diversiteit, zelfexpressie en dienstverlening.

Inderdaad, deze waarden kunnen vaak als ‘goden’ functioneren. Toch ligt de grootste uitdaging in een aanvullend perspectief: durven kerken het aan om deze waarden ook met het hart van God te verbinden? Christus belichaamt een God die plezier heeft in diversiteit, een Meester is in zelfexpressie (al heet het bij Hem vaak vernedering!) en die onwaarschijnlijk dienstverlenend bezig is. Als het Evangelie niet wordt gehoord in de Amsterdamse publieke arena, heeft dat gevolgen voor het publieke debat in Nederland. In een metropool Amsterdam zal dat nog veel meer het geval zijn dan in de grote stad Amsterdam. Dat brengt het partnerschap Amsterdam in Beweging voor Jezus Christus ertoe om het land in te gaan, support te zoeken. Wij denken dat het Evangelie in Amsterdam een gezamenlijke missie zou moeten zijn van álle kerken. En we zijn blij met de beginnende samenwerking met kerken in Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Omdat deze steden voor Nederland in sommige aspecten (veel) belangrijker zijn dan Amsterdam, moet het daar immers net zo goed gebeuren.

 

Hoe de metropool Amsterdam er in 2040 ook uit zal zien, er zijn alleen al voor de nieuwe stadsbewoners veel nieuwe gemeenten nodig – en dat terwijl van de huidige bewoners maar liefst 97 procent niet actief bij een christelijke gemeenschap betrokken is. God vindt een Amsterdammer niet belangrijker dan een inwoner van Lunteren of Houten. Tegelijk is Amsterdam als stad in veel opzichten trendsettend. Ongenuanceerd gezegd: de mate waarin de kerk in 2040 zichtbaar en hoorbaar zal zijn in Amsterdam, bepaalt de mate waarin de kerk in 2040 zichtbaar en hoorbaar zal zijn in heel Nederland. Natuurlijk zullen er veel Nederlandse christenen zijn in 2040, maar veelal in enclaves en bolwerken – nog veel meer dan nu. Tenzij we samen in beweging komen! Ik hoop van harte dat kerken in Amsterdam hun unieke bijdrage leveren aan een heilzame ontwikkeling van de stad. De vrucht daarvan zal merkbaar zijn tot ver daarbuiten.

 

Tim Vreugdenhil is theoloog, predikant van de Stadshartkerk Amstelveen en lid van de kerngroep ‘Amsterdam in Beweging voor Jezus Christus’.