Barend Kamphuis (TU Kampen) over de theologie van de schepping
Theoloog Barend Kamphuis studeerde kort sterren- en natuurkunde voordat hij bij de theologie belandde. Vragen over evolutie en schepping liggen hem na aan het hart. Kamphuis werkt momenteel aan een dogmatiek die de gereformeerde traditie de 21ste eeuw in draagt. Daarin zal het uitvoerig over de schepping gaan.
Door Reinier Sonneveld
Er wordt weer diepgaand gediscussieerd over schepping en evolutie. Al vanaf Darwin zie je dat sommige orthodoxe christenen de evolutietheorie vrijwel volledig omarmen, en andere haar even volledig afwijzen. Wat is uw positie?
,,Ik ben nooit creationist geweest. Het creationisme hoort naar mijn mening ook niet in de gereformeerde traditie thuis. In gereformeerd-vrijgemaakte kring was men meteen terughoudend tegenover de Amerikaanse creationisten. Ik waardeer het hoe serieus ze de Bijbel nemen, maar mijn grote bezwaar is dat ze bijbelse gegevens gebruiken als natuurwetenschappelijke bronnen.
Aan de andere kant staan de natuurwetenschappelijke modellen. Ze zijn weliswaar gebaseerd op feiten, maar het blijven wel modellen en zijn altijd voor correctie vatbaar. Bij mijn allereerste college natuurkunde kreeg ik te horen dat ik nooit een goede natuurkundige zou kunnen worden als ik niet zou geloven dat elke gebeurtenis uit natuurlijke oorzaken te verklaren is. Toen kon ik de collegezaal eigenlijk wel verlaten…
Het evolutionisme is een theorie die voor veel doeleinden bruikbaar is, maar die niet het laatste woord spreekt over de hele werkelijkheid. Alleen al omdat je van tevoren het bestaan van God hebt uitgesloten. Dat moet je ook wel om gezonde wetenschap te bedrijven. Je kunt niet plotseling God invoeren als je het even niet snapt, dat zou oneerbiedig zijn tegenover God. Maar vervolgens kun je niet concluderen dat God dus niet bestaat, want dat gegeven had je er juist van tevoren in gestopt. We weten zo veel niet. Wij hadden om half vier afgesproken voor dit interview en het werd tien voor vier. Dat had niemand, echt niemand, kunnen voorspellen.
Maar de theologie is ook niet boven dat modelmatige verheven. Ook theologische uitspraken hebben een hypothetisch karakter. Ze zijn historisch bepaald en voor correctie vatbaar.’’
Nu hebt u het over de wetenschap die zoekt naar een antwoord op de vraag hoe de wereld ontstaan is. Maar dat is nog niet het antwoord zelf. Kunnen we ons op basis van Bijbel en – of? – wetenschap een voorstelling van de schepping maken?
,,Een creationist probeert eigenlijk hetzelfde als een theďstisch evolutionist, namelijk: de wetenschappelijke kennis met de Bijbel kloppend te krijgen. Ik denk niet dat dit kan. We spreken wel over dezelfde werkelijkheid, maar vanuit zulke andere invalshoeken, dat je de twee nooit volledig kunt integreren. Je zult een van beide, de Bijbel of de natuurwetenschappen, tekortdoen. Bijbelse gegevens zijn van een wezenlijk andere soort dan natuurwetenschappelijke.
Ik zie zelf dus meer een dialoog voor me. Ik stel vanuit mijn vak kritische vragen aan de bioloog, en hij aan mij. Ik vraag bijvoorbeeld hoe we over een tweede Adam kunnen spreken, namelijk Jezus, als er nooit een eerste was. Biologen kunnen mij vragen of ik wellicht Genesis 1 minder letterlijk moet nemen. De wetenschap kan dus aanleiding geven de Bijbel weer eens met andere ogen te lezen.
Zo heb ik zelf geleerd dat schepping niet alleen maar iets van den beginne is, maar ook iets van nu. Dat God nog steeds, elk moment, schept. Dit leerproces van mij is deels geďnspireerd door het gegeven dat soorten zich ontwikkelen. Maar als ik dan opnieuw de Bijbel lees, ontdek ik dat het daar allang stond. De hele werkelijkheid is elk moment totaal afhankelijk van God. In de gereformeerde traditie was schepping toch iets van heel lang geleden en God houdt dat dan in stand. Maar Hij creëert ook nu nog totaal nieuwe, verrassende dingen.’’
Historische zondeval
Als je de evolutietheorie omarmt, wordt de zondeval lastiger. De dood bestond dan immers al miljoenen jaren, en de homo sapiens deed al tienduizenden jaren kwaad, voordat er – eventueel dan? – een Adam en Eva werden geboren. Kunt u die zondeval dan nog wel overeind houden?
,,Ik denk dat een historische zondeval een kernpunt van het geloof is, en vooral om hoe de Bijbel over Jezus spreekt. Meerdere keren komt dan de eerste Adam ter sprake, precies bij enkele kernteksten. Waarom Jezus is gekomen, hangt zeer nauw samen met wat er met Adam is gebeurd. Bij de eerste Adam kwamen dood en zonde in de wereld, en de tweede Adam, Jezus, verlost daarvan.
Daarom gaat er van alles schuiven als je de historische zondeval loslaat, en dat zie ik ook gebeuren bij theologen die dat doen. Je godsbeeld verandert. Het kwaad is dan meegegeven met de schepping, het hoort er inherent in thuis. Ik kan niet zien hoe dat spoort met de goedheid van God. Jezus is opgestaan en zo heb ik God leren kennen als iemand die voor het leven is, voor het goede, voor het licht. Maar als je de zondeval afschrijft, gaat dat wankelen. En dan wankelt ook de hoop die je hebt voor de toekomst.
Minimaal nodig voor een gezonde geloofsleer is dat je de schepping van oorsprong goed noemt en dat die vervolgens gevallen is. Daarvoor hebben we geen ander verhaal dan Genesis 1 tot en met 3. Ik vind serieuze aanwijzingen in de tekst zelf dat je die hoofdstukken weliswaar niet in alles letterlijk moet lezen, maar wel als geschiedenis.’’
Kan ik als postmoderne westerling een verhaal aannemen over een slang die spreekt en een ‘boom des levens’? Is dat historisch? Het klinkt toch meer als een mythe die een Joodse schrijver enkele millennia geleden op papier zette?
,,Ik vind het helemaal niet zo mythisch wat daar staat. Mythen vertellen geen specifieke geschiedenis, maar dat wat er altijd en overal gebeurt. Het typische van de Bijbel is juist dat het een doorlopende geschiedenis vertelt. De ‘boom des levens’ is dan net zo weinig mythisch als dat ik bij het Avondmaal het lichaam van Christus ontvang. De kernelementen uit Genesis 1 tot en met 3 moeten gewoon historisch zijn.
Het is openbaring wat daar staat. Zo wil God blijkbaar dat jij de geschiedenis kent. Ik zou er zelf niet mee komen, met een sprekende slang, maar het wordt me verteld. Ik zit hier niet met een theologische visie, om te gaan passen en meten wat wel en net niet in mijn visie past. Het verhaal wordt me zo meegedeeld en dat accepteer ik.
Noem deze positie ‘tweede naďviteit’. Ik kan Genesis niet geloven zoals een kind een sprookje gelooft, dat is de ‘eerste naďviteit’. Ik ben door allerlei kritische vragen heen gegaan. Ik ben me ervan bewust hoe een auteur zijn tekst vormgeeft. Maar uiteindelijk leef je wel van wat je geopenbaard wordt, anders zouden we zelfs niets van Jezus weten. Het wordt me gezegd, en ik luister.’’
Schitterende geschiedenis
Er moet dus een paradijs zijn geweest, zonder dood en zonder verdriet. Maar opnieuw: wat moet ik dan als er een skelet van een homo sapiens van tienduizenden jaren oud wordt gevonden – voor het paradijs? – waarvan de schedel is ingeslagen?
,,We leven tussen de grenzen van de zondeval en de wederkomst. We kunnen daar niet overheen kijken. Dit leven is zo doordrenkt van het kwaad dat we ons nauwelijks iets bij een leven zonder kunnen voorstellen. Ik vind het heel moeilijk om te bedenken wat destijds een goed leven was. Ik zal niet zeggen dat de leeuwen toen gras aten en een ander darmkanaal hadden. De Bijbel suggereert zelf niet dat de leeuwensoort bijvoorbeeld radicaal veranderde toen Adam en Eva van de vrucht aten.
Wat dat goede dan precies is, weten we niet. Maar wel dát het goed was en het kwaad dus uit dit leven is weg te krijgen. Dat is iets unieks aan het christelijk geloof, dat uiteindelijk de hele schepping wordt verlost. Niet alleen individuen, maar alles. Want Jezus is echt lichamelijk opgestaan. Dat vind ik zo’n schitterende geschiedenis dat ik een paar inconsistenties graag op de koop toe neem. We moeten dus bescheiden zijn en lopen voortdurend tegen de grenzen van onze kennis op. Maar juist dat kunnen de momenten zijn dat je iets van God ziet schijnen.’’
Hellend vlak
Je ziet in de huidige orthodoxe gemeenschappen een vergelijkbare ontwikkeling als die in de PKN-kerken in de jaren 60 en 70 – in beide gevallen een vrij plotselinge omarming van de evolutietheorie. In het geval van de PKN-kerken zien we een generatie later massale vrijzinnigheid en logischerwijs dan ook leegloop. Hangt dat samen? Is er inderdaad sprake van een hellend vlak als je de evolutietheorie accepteert?
,,De culturele situatie is nu anders dan pakweg vijftig jaar geleden. We zijn meer gaan beseffen dat deze wereld zonder transcendentie onbewoonbaar is en dat niet alles valt te verklaren. Ik heb laatst met een groep predikanten de film American Beauty besproken en ook daar klinkt dat besef van transcendentie. Daar kunnen we als kerken bij aansluiten en wijzen naar Jezus.
Het gaat echt mis als de evolutietheorie ook het beeld van Jezus gaat aantasten, als Hij bijvoorbeeld ‘de grootste mens’ wordt, het toppunt van de evolutie. Dan zul je zien dat een generatie later Jezus ‘uit’ is en de kerk leeg. Als het gaat over schepping, moet je het over Jezus hebben. Hij was erbij, Hij draagt de wereld, Hij is het bestaansrecht van alles en Hij vervult ‘alles in alles’. Als ik dus de evangeliën lees, leer ik ook iets over de hele werkelijkheid, bijvoorbeeld over wat echte goedheid is die er nog in die werkelijkheid te vinden is.
Op die manier vind je Hem dan bijvoorbeeld terug in de natuur. Ik liep eens op het wad en zag duizenden pootafdrukken van scholeksters. Ik ervoer toen diep dat die pootafdrukken een soort lettertekens waren die de naam van God spelden. Zij vertelden mij over liefde en schoonheid, maar dat had ik nooit zo kunnen zien als ik niet eerst Jezus had ontmoet.’’
Prof. dr. Barend Kamphuis is hoogleraar Systematische Theologie aan de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) in Kampen.
Dit artikel maakt deel uit van het dossier In den beginne
Dit artikel is verschenen in CV·Koers januari 2009
Naar boven | Reageer op dit artikel | Mail naar vriend(in) | Print dit artikel
De historische zondeval is een kernpunt van het geloof
Theoloog Barend Kamphuis studeerde kort sterren- en natuurkunde voordat hij bij de theologie belandde. Vragen over evolutie en schepping liggen hem na aan het hart. Kamphuis werkt momenteel aan een dogmatiek die de gereformeerde traditie de 21ste eeuw in draagt. Daarin zal het uitvoerig over de schepping gaan.
Door Reinier Sonneveld
Er wordt weer diepgaand gediscussieerd over schepping en evolutie. Al vanaf Darwin zie je dat sommige orthodoxe christenen de evolutietheorie vrijwel volledig omarmen, en andere haar even volledig afwijzen. Wat is uw positie? ,,Ik ben nooit creationist geweest. Het creationisme hoort naar mijn mening ook niet in de gereformeerde traditie thuis. In gereformeerd-vrijgemaakte kring was men meteen terughoudend tegenover de Amerikaanse creationisten. Ik waardeer het hoe serieus ze de Bijbel nemen, maar mijn grote bezwaar is dat ze bijbelse gegevens gebruiken als natuurwetenschappelijke bronnen.
Aan de andere kant staan de natuurwetenschappelijke modellen. Ze zijn weliswaar gebaseerd op feiten, maar het blijven wel modellen en zijn altijd voor correctie vatbaar. Bij mijn allereerste college natuurkunde kreeg ik te horen dat ik nooit een goede natuurkundige zou kunnen worden als ik niet zou geloven dat elke gebeurtenis uit natuurlijke oorzaken te verklaren is. Toen kon ik de collegezaal eigenlijk wel verlaten…
Het evolutionisme is een theorie die voor veel doeleinden bruikbaar is, maar die niet het laatste woord spreekt over de hele werkelijkheid. Alleen al omdat je van tevoren het bestaan van God hebt uitgesloten. Dat moet je ook wel om gezonde wetenschap te bedrijven. Je kunt niet plotseling God invoeren als je het even niet snapt, dat zou oneerbiedig zijn tegenover God. Maar vervolgens kun je niet concluderen dat God dus niet bestaat, want dat gegeven had je er juist van tevoren in gestopt. We weten zo veel niet. Wij hadden om half vier afgesproken voor dit interview en het werd tien voor vier. Dat had niemand, echt niemand, kunnen voorspellen.
Maar de theologie is ook niet boven dat modelmatige verheven. Ook theologische uitspraken hebben een hypothetisch karakter. Ze zijn historisch bepaald en voor correctie vatbaar.’’
Nu hebt u het over de wetenschap die zoekt naar een antwoord op de vraag hoe de wereld ontstaan is. Maar dat is nog niet het antwoord zelf. Kunnen we ons op basis van Bijbel en – of? – wetenschap een voorstelling van de schepping maken?
,,Een creationist probeert eigenlijk hetzelfde als een theďstisch evolutionist, namelijk: de wetenschappelijke kennis met de Bijbel kloppend te krijgen. Ik denk niet dat dit kan. We spreken wel over dezelfde werkelijkheid, maar vanuit zulke andere invalshoeken, dat je de twee nooit volledig kunt integreren. Je zult een van beide, de Bijbel of de natuurwetenschappen, tekortdoen. Bijbelse gegevens zijn van een wezenlijk andere soort dan natuurwetenschappelijke.
Ik zie zelf dus meer een dialoog voor me. Ik stel vanuit mijn vak kritische vragen aan de bioloog, en hij aan mij. Ik vraag bijvoorbeeld hoe we over een tweede Adam kunnen spreken, namelijk Jezus, als er nooit een eerste was. Biologen kunnen mij vragen of ik wellicht Genesis 1 minder letterlijk moet nemen. De wetenschap kan dus aanleiding geven de Bijbel weer eens met andere ogen te lezen.
Zo heb ik zelf geleerd dat schepping niet alleen maar iets van den beginne is, maar ook iets van nu. Dat God nog steeds, elk moment, schept. Dit leerproces van mij is deels geďnspireerd door het gegeven dat soorten zich ontwikkelen. Maar als ik dan opnieuw de Bijbel lees, ontdek ik dat het daar allang stond. De hele werkelijkheid is elk moment totaal afhankelijk van God. In de gereformeerde traditie was schepping toch iets van heel lang geleden en God houdt dat dan in stand. Maar Hij creëert ook nu nog totaal nieuwe, verrassende dingen.’’
Historische zondeval
Als je de evolutietheorie omarmt, wordt de zondeval lastiger. De dood bestond dan immers al miljoenen jaren, en de homo sapiens deed al tienduizenden jaren kwaad, voordat er – eventueel dan? – een Adam en Eva werden geboren. Kunt u die zondeval dan nog wel overeind houden?
,,Ik denk dat een historische zondeval een kernpunt van het geloof is, en vooral om hoe de Bijbel over Jezus spreekt. Meerdere keren komt dan de eerste Adam ter sprake, precies bij enkele kernteksten. Waarom Jezus is gekomen, hangt zeer nauw samen met wat er met Adam is gebeurd. Bij de eerste Adam kwamen dood en zonde in de wereld, en de tweede Adam, Jezus, verlost daarvan.
Daarom gaat er van alles schuiven als je de historische zondeval loslaat, en dat zie ik ook gebeuren bij theologen die dat doen. Je godsbeeld verandert. Het kwaad is dan meegegeven met de schepping, het hoort er inherent in thuis. Ik kan niet zien hoe dat spoort met de goedheid van God. Jezus is opgestaan en zo heb ik God leren kennen als iemand die voor het leven is, voor het goede, voor het licht. Maar als je de zondeval afschrijft, gaat dat wankelen. En dan wankelt ook de hoop die je hebt voor de toekomst.
Minimaal nodig voor een gezonde geloofsleer is dat je de schepping van oorsprong goed noemt en dat die vervolgens gevallen is. Daarvoor hebben we geen ander verhaal dan Genesis 1 tot en met 3. Ik vind serieuze aanwijzingen in de tekst zelf dat je die hoofdstukken weliswaar niet in alles letterlijk moet lezen, maar wel als geschiedenis.’’
Kan ik als postmoderne westerling een verhaal aannemen over een slang die spreekt en een ‘boom des levens’? Is dat historisch? Het klinkt toch meer als een mythe die een Joodse schrijver enkele millennia geleden op papier zette?
,,Ik vind het helemaal niet zo mythisch wat daar staat. Mythen vertellen geen specifieke geschiedenis, maar dat wat er altijd en overal gebeurt. Het typische van de Bijbel is juist dat het een doorlopende geschiedenis vertelt. De ‘boom des levens’ is dan net zo weinig mythisch als dat ik bij het Avondmaal het lichaam van Christus ontvang. De kernelementen uit Genesis 1 tot en met 3 moeten gewoon historisch zijn.
Het is openbaring wat daar staat. Zo wil God blijkbaar dat jij de geschiedenis kent. Ik zou er zelf niet mee komen, met een sprekende slang, maar het wordt me verteld. Ik zit hier niet met een theologische visie, om te gaan passen en meten wat wel en net niet in mijn visie past. Het verhaal wordt me zo meegedeeld en dat accepteer ik.
Noem deze positie ‘tweede naďviteit’. Ik kan Genesis niet geloven zoals een kind een sprookje gelooft, dat is de ‘eerste naďviteit’. Ik ben door allerlei kritische vragen heen gegaan. Ik ben me ervan bewust hoe een auteur zijn tekst vormgeeft. Maar uiteindelijk leef je wel van wat je geopenbaard wordt, anders zouden we zelfs niets van Jezus weten. Het wordt me gezegd, en ik luister.’’
Schitterende geschiedenis
Er moet dus een paradijs zijn geweest, zonder dood en zonder verdriet. Maar opnieuw: wat moet ik dan als er een skelet van een homo sapiens van tienduizenden jaren oud wordt gevonden – voor het paradijs? – waarvan de schedel is ingeslagen?
,,We leven tussen de grenzen van de zondeval en de wederkomst. We kunnen daar niet overheen kijken. Dit leven is zo doordrenkt van het kwaad dat we ons nauwelijks iets bij een leven zonder kunnen voorstellen. Ik vind het heel moeilijk om te bedenken wat destijds een goed leven was. Ik zal niet zeggen dat de leeuwen toen gras aten en een ander darmkanaal hadden. De Bijbel suggereert zelf niet dat de leeuwensoort bijvoorbeeld radicaal veranderde toen Adam en Eva van de vrucht aten.
Wat dat goede dan precies is, weten we niet. Maar wel dát het goed was en het kwaad dus uit dit leven is weg te krijgen. Dat is iets unieks aan het christelijk geloof, dat uiteindelijk de hele schepping wordt verlost. Niet alleen individuen, maar alles. Want Jezus is echt lichamelijk opgestaan. Dat vind ik zo’n schitterende geschiedenis dat ik een paar inconsistenties graag op de koop toe neem. We moeten dus bescheiden zijn en lopen voortdurend tegen de grenzen van onze kennis op. Maar juist dat kunnen de momenten zijn dat je iets van God ziet schijnen.’’
Hellend vlak
Je ziet in de huidige orthodoxe gemeenschappen een vergelijkbare ontwikkeling als die in de PKN-kerken in de jaren 60 en 70 – in beide gevallen een vrij plotselinge omarming van de evolutietheorie. In het geval van de PKN-kerken zien we een generatie later massale vrijzinnigheid en logischerwijs dan ook leegloop. Hangt dat samen? Is er inderdaad sprake van een hellend vlak als je de evolutietheorie accepteert?
,,De culturele situatie is nu anders dan pakweg vijftig jaar geleden. We zijn meer gaan beseffen dat deze wereld zonder transcendentie onbewoonbaar is en dat niet alles valt te verklaren. Ik heb laatst met een groep predikanten de film American Beauty besproken en ook daar klinkt dat besef van transcendentie. Daar kunnen we als kerken bij aansluiten en wijzen naar Jezus.
Het gaat echt mis als de evolutietheorie ook het beeld van Jezus gaat aantasten, als Hij bijvoorbeeld ‘de grootste mens’ wordt, het toppunt van de evolutie. Dan zul je zien dat een generatie later Jezus ‘uit’ is en de kerk leeg. Als het gaat over schepping, moet je het over Jezus hebben. Hij was erbij, Hij draagt de wereld, Hij is het bestaansrecht van alles en Hij vervult ‘alles in alles’. Als ik dus de evangeliën lees, leer ik ook iets over de hele werkelijkheid, bijvoorbeeld over wat echte goedheid is die er nog in die werkelijkheid te vinden is.
Op die manier vind je Hem dan bijvoorbeeld terug in de natuur. Ik liep eens op het wad en zag duizenden pootafdrukken van scholeksters. Ik ervoer toen diep dat die pootafdrukken een soort lettertekens waren die de naam van God spelden. Zij vertelden mij over liefde en schoonheid, maar dat had ik nooit zo kunnen zien als ik niet eerst Jezus had ontmoet.’’
Prof. dr. Barend Kamphuis is hoogleraar Systematische Theologie aan de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) in Kampen.
Dit artikel maakt deel uit van het dossier In den beginne
Naar boven | Reageer op dit artikel | Mail naar vriend(in) | Print dit artikel
