Christelijke politiek draait níet om moraal

Direct na mijn studie theologie belandde ik voor de klas. Ik werd leraar godsdienst aan een algemeen-christelijke scholengemeenschap, met een behoorlijke hoeveelheid kinderen zonder kerkelijke achtergrond. Mensen in mijn omgeving, die wisten dat ik in mijn vrije tijd met allerlei evangelisatiewerk bezig was, zeiden weleens tegen me: ,,Godsdienst geven aan niet-christelijke kinderen: dat is een mooie kans om te evangeliseren, of niet?’’ Mijn antwoord was dan meestal ongeveer zo: ,,Nee, want deze kinderen hebben er niet voor gekozen om onder mijn gehoor te zitten. Zij kunnen niet weglopen, wanneer ze niet naar me willen luisteren. Voor hun overgang zijn zij deels van mij afhankelijk. Ik kan hen straffen, wanneer ze zich in mijn ogen niet gedragen. Kortom, ik heb macht over hen. Dat is allemaal geen goed uitgangspunt voor evangelisatie.’’

Deze situatie lijkt in mijn ogen veel op de vraag wat we mogen verwachten van christelijke politiek. Wanneer zij de Bijbel serieus nemen, zullen christenen ernaar verlangen dat zo veel mogelijk mensen God en hun naaste zullen liefhebben. Wanneer zij politieke macht krijgen, zal dit verlangen niet veranderen. De vraag is dan duidelijk: in hoeverre kunnen en mogen christelijke regeerders hun macht gebruiken om een samenleving in te richten volgens christelijke principes? Mogen zij hun macht gebruiken om niet-christelijke burgers ‘christelijker’ te laten leven? Moeten zij bijvoorbeeld abortus verbieden of prostitutie? Moeten christelijke politici streven naar een landelijk vloekverbod, een belastingtarief van tien procent of een renteverbod? Moet overspel bij wet verboden worden?

 

Ik vind dat serieuze vragen. Iedere christen die God liefheeft en verlangt dat Hij geëerd wordt, zal ze op zich af voelen komen, wanneer hij of zij beschikt over politieke macht. Misschien komen ze vandaag wel scherper op ons af dan ooit. Vroeger was Nederland in meerderheid christelijk. Christelijke morele uitgangspunten, zoals het monogame huwelijk, werden breed gedeeld. Slechts een minderheid waagde ze te betwijfelen. Theocratische idealen konden in zo’n klimaat een zekere geloofwaardigheid krijgen.

Maar nu is die situatie heel anders – slechts tien procent van de Nederlanders bezoekt nog geregeld een kerkdienst. Voor het eerst in de geschiedenis regeert een orthodox-christelijke partij mee over een volk dat in meerderheid niet-christelijk is. Volgens sommigen is dat een door God gegeven unieke mogelijkheid om een christelijk stempel op Nederland te zetten. Anderen beschouwen het juist als een verleiding. De manier waarop het de ChristenUnie (CU) nu vergaat, bewijst volgens hen dat authentieke christelijke politiek niet samengaat met democratische compromissen.

 

Om een weg te vinden in dit dilemma, moeten we eerst scherp krijgen wat in christelijk opzicht de positie is van de aardse overheid. Naar mijn mening moeten we ons op dit punt in onze tijd sterker oriënteren op het Nieuwe Testament en de vroege kerk. Daarin is de rol van de overheid bescheiden. Zij is een instelling van God, maar haar rol is voorlopig. In het Koninkrijk van God heeft de aardse overheid geen plaats. We kunnen haar in die zin vergelijken met andere instellingen van God in het Oude Testament, zoals de besnijdenis (die in de regering van Christus geen functie meer heeft) of het huwelijk (dat na Christus’ terugkomst zal worden afgeschaft).

De aardse overheid heeft na het eerste Kerstfeest een beperkte en tijdelijke rol. Er is vanuit christelijke optiek geen reden om al te verheven te spreken over de rol van de overheid in het bouwen van Gods Koninkrijk en het kerstenen van een volk. Mijns inziens kan politiek voor christenen een waardige roeping zijn, maar we moeten het niet overdrijven, alsof het zou gaan om het ‘hoogste ambt’ en dergelijke. Vrijwel alle kerkvaders tot en met Augustinus vonden dat je als christen beter wat anders kon gaan doen dan politicus worden.

Vervolgens moeten we ons afvragen wat de taak van de overheid is. Uit Romeinen 13 blijkt dat zij primair is ingesteld om het kwaad te bestraffen en te beteugelen. Zij heeft een rechtsfunctie. Ook in andere teksten blijkt niets van hooggestemde verwachtingen: het is al heel mooi als de overheid christenen in staat stelt om rustig te leven en de kerk haar missie laat verrichten (1 Tim. 2:1-2). De overheid legt als het ware een beschermend en ordelijk kader om de samenleving heen, waarbinnen de kerk haar werk kan doen. Maar de overheid doet niet het werk van de kerk, dat is belangrijk om te zien. De overheid heeft geen moreel programma; zij bewaakt het recht.

 

Hier staat een theocratische visie op gespannen voet met de Bijbel en de vroege kerk. Een theocratische visie vindt het onvoldoende dat de overheid het recht bewaakt. Zij meent dat de overheid ook een (christelijke) morele visie dwingend zou moeten opleggen. Het is niet genoeg als de overheid ingrijpt bij dwang en criminaliteit in de prostitutiepraktijk. Zij zou bijvoorbeeld ook roken en te veel drinken moeten verbieden, omdat dat slecht is voor mensen. De overgang van recht naar moraal wordt hier vaak vloeiend gemaakt. Meestal worden daarbij expliciet of impliciet de Tien Geboden aangeroepen als het kader waarop onze wetgeving zou moeten worden gebaseerd. Dit betekent concreet dat andere godsdiensten zouden moeten worden aangepakt of ‘uitgeroeid’ (art. 36 NGB) en dat overspel verboden zou worden, evenals ‘begeren’.

Maar naar mijn mening definiëren de Tien Geboden wat zonde is voor Gods verbondsvolk en niet wat misdaden zijn in Nederland. Zonde en misdaad overlappen elkaar natuurlijk weleens (‘gij zult niet doden’), maar we moeten ze wel uit elkaar houden. Luiheid is bijvoorbeeld een zonde, maar geen criminele daad. En draai het eens om: een ouderwetse visie op het homohuwelijk is in Nederland langzamerhand een morele ondeugd, maar het is nog altijd wettelijk toegestaan. Gelukkig maar.

 

Ten slotte: wat is de missie van een christelijke overheid? Naar mijn mening geldt hier het liefdegebod als het hoogste doel. Mensen komen tot hun bestemming als zij God liefhebben boven alles en hun naaste als zichzelf. Hoe kan de overheid dat doel dienen? Ik kom dan terug bij mijn beginvoorbeeld: de overheid is, juist omdat zij macht heeft en kan dwingen, niet het geschikte instrument om deze liefde te realiseren. Zij kan voorwaarden scheppen (bijvoorbeeld door bijzonder onderwijs te blijven faciliteren), maar zij moet niet het werk doen. Dit vraagt om een zeer terughoudend optreden in levensbeschouwelijke zaken. Zij moet mensen in staat stellen om niet-christelijke keuzes te maken, juist om zo de liefde een kans te geven. Onchristelijk gedrag strafbaar maken staat daarmee op gespannen voet. Zo veel als zij kan moet de overheid daarom onpartijdig optreden.

...aldus Stefan Paas. Wat vindt opponent Roel Kuiper daarvan? Paas en Kuiper lanceren elk twee stellingen en reageren op elkaars visie:

 

 

,,Theocratie betekent ‘regering door God’. Als we daarmee bedoelen dat God alles regeert, is dat goed christelijk denken. Maar als het betekent dat Nederland moet worden ingericht volgens de Tien Geboden, moeten we oppassen. Dit denken heeft in Nederland veel invloed uitgeoefend. We vinden het in sterke mate bij de SGP, maar ook de CU bewaart restanten ervan.

Christelijke morele principes dwingend opleggen creëert huichelarij en uiterlijke aanpassing. Maar het stuit ook op principiële bezwaren. We moeten serieus nemen dat God mensen vraagt om een keuze in liefde en niet uit dwang. Geestelijke vrijheid moet daarom gestalte krijgen in een samenleving waarin het mogelijk is om als niet-christen integer volgens je overtuigingen te leven. Dit vraagt om grote terughoudendheid van een christelijke overheid. Het verschil tussen de kostbare navolging van Christus en burger zijn van Nederland moet heel duidelijk zijn.''

,,Dit lijkt me een stelling over het badwater en het kind. Calvijn was geen theocraat, maar onderstreepte wel de betekenis van de Tien Geboden voor de publieke samenleving. Door Calvijn aan te halen wil ik aangeven dat we meer in rekening moeten brengen dan het spreken van de vroege kerk. Daarin werkten nog te veel de (Griekse) schema’s waarin het heilige van de kerk veel hoger werd geacht dan de ‘profane’ wereld. De manier waarop sommige kerkvaders over de staat spraken, zouden we vandaag echter herkennen als kerkelijk isolationisme en christelijke wereldmijding.

Dat de overheid zich bezighoudt met het recht is in mijn ogen niet een betrekkelijke zaak, die ver achter het geestelijke komt. Het is een bediening in de wereld waar de Here God op let. Denk aan de toorn van de profeten over onrecht en armoede, denk aan wat Paulus Felix voorhoudt (Handelingen 24:25). Wanneer de taak van de overheid wordt ingesnoerd tot kwaad bedwingen en dit wordt gesteld tegenover positieve doelen stellen, vind ik dat kunstmatig. In de praktijk gebeurt beide.

Je kunt niet opkomen voor de zwakke in de samenleving zonder een perspectief te hebben op wat mens-zijn is. De overheid dient een visie op het goede en kwade in die samenleving te vertonen bij het uitoefenen van haar taak. Daarbij laat ze de Bijbel spreken. De Tien Geboden zijn bijzonder nuttig als kompas voor de overheid.''

 

 

,,Gods Koninkrijk wordt niet gebouwd door de overheid, ook niet door een christelijke overheid. Gods regering wordt op aarde vertegenwoordigd door de kerk – de gemeenschap van Gods volk op aarde. Zij nodigt mensen uit om God en hun naaste lief te hebben. Zij doet dat uiteraard door verkondiging, maar vooral door een voorbeeld te geven van wat het betekent om Jezus te erkennen als Heer.

Nu onze samenleving grotendeels niet-christelijk is, wordt van christenen steeds meer gevraagd om een antwoord ‘van onderop’, vanuit de marge. Zij hebben minder macht dan zij hadden. Niet langer kunnen zij door wetgeving anderen hun wil opleggen. Maar waarom zouden we daarom treuren? Heeft God niet altijd gewerkt vanuit de marge? Een man uit Ur, een meisje uit Nazaret, een klein groepje mensen in Korinte… En andersom: eeuwenlang hebben christelijke vorsten Europa top-down kunnen kerstenen via wetgeving en dwang. Maar wat is het resultaat?

Naar mijn idee zal de kwaliteit van de christelijke kerken in Nederland nu pas werkelijk op de proef gesteld worden. Naarmate zij kleiner worden en zwakker, zal blijken hoe christelijk zij zijn. Van christenen worden creatieve antwoorden gevraagd. Om een voorbeeld te geven: zij kunnen proberen abortus terug te dringen via wetgeving, maar zou het niet een veel sterker getuigenis zijn als 10.000 christelijke gezinnen zich aanboden voor adoptie van ongewenste kinderen?''

 

,,Met wat de stelling beoogt te zeggen ben ik het van harte eens. Met de opvatting dat christelijke presentie vooral presentie vanuit de kerk is, niet. De bewering dat Gods regering op aarde wordt vertegenwoordigd door de kerk is veel te smal. God regeert de geschiedenis door overheden en vele andere gezagsdragers. Alle gezag dat er is, is van God. Zo heeft God gewild dat er leiding en structuur komt in aardse zaken en daardoorheen bouwt Hij zelf aan zijn Koninkrijk.

Dat er van gezagsuitoefening ook dwang uitgaat, hoort bij de aard van dat gezag. We voeden kinderen in liefde op, maar dwingen hen ook. Zonder dwang verdwijnt alle structuur en oriëntatie uit hun leven. Zo neem ik ook aan dat Stefan Paas als godsdienstleraar wel wilde dat kinderen in elk geval luisterden naar zijn godsdienstles. Het is ze vast ten goede geweest. Liefde staat dus niet tegenover vormen van dwang. En wat onze liefde uitwerkt, weten we niet. Niet alleen de christenpoliticus kan iemand het geloof niet geven, ook de evangelist niet. Laten we daarom op alle plaatsen waar we verantwoordelijkheden (en gezag) dragen, proberen een christelijke invloed aan te wenden.''

 

 

,,Christenen hebben een dubbelzinnige houding tegenover macht. We zeggen het Luther graag na: ‘Geen aardse macht begeren wij.’ Van harte mee eens, dat moet ook niet ons doel zijn. Maar dit wordt lippendienst als we zien hoe verbeten christenen soms met macht omgaan. Zij oefenen als welvarende en toegewijde burgers macht uit.

Niet alleen in de politiek, waar stevige robbertjes gevochten worden om een bepaalde maatregel er wel of niet door te krijgen, maar ook in de kerk. Er is een macht van predikanten, een macht van kerkelijke vergaderingen. De kleine gereformeerde kerken kunnen na decennia samenspreken niet bij elkaar komen vanwege het functioneren van kerkelijke machten.

Er is een machtsuitoefening die van christenen onproductieve navelstaarders op verkeerde kwesties maakt en er is een machtsuitoefening die kan helpen de invloed van christenen in de wereld te vergroten. Juist onze tijd vraagt erom dat we als christenen schouder aan schouder staan in de samenleving. Jezus wist al dat de kinderen van de wereld soms met meer overleg te werk gaan. Een kritisch en weloverwogen gebruik van macht is nodig.''

 

Het is een typische redenering van veel theocratisch geneigde christenen om te stellen dat overheden onvermijdelijk dwang toepassen (wat natuurlijk waar is) en dat daarom politieke dwang ook in dienst kan staan van het Evangelie (wat daar helemaal niet uit volgt). We kunnen ernaar verlangen dat het Evangelie meer doorwerkt in de samenleving. Maar (politieke) macht is daarvoor niet het instrument.''

 

 

,,Inderdaad: de presentie van christenen in de samenleving is belangrijker dan ooit. Maar staat onze eigen geschiedenis ons niet in de weg om leesbare brieven te zijn? We leven in de wereld en zijn niet van de wereld, akkoord, maar het hoeft ook niet zo te zijn dat we buiten de wereld staan. Dan zijn we niet de leesbare brief voor anderen.

Niet alleen christenen, maar ook niet-christenen leven in segmenten. De verzuiling heet voorbij te zijn, maar op een of andere manier zijn we in de Nederlandse polder allemaal met het sop van de segmentering overgoten. De geseculariseerde burger weet vaak echt niet meer wat een christen beweegt. Christenen die zich in de eigen groep isoleren, kunnen soms geheel voorbijleven aan de urgente problemen van de samenleving. De fragmentering van de samenleving is een groot probleem. Het uit zich in vormen van groepsindividualisme, intolerantie ten opzichte van wat cultureel anders is (zie de bewegingen van Verdonk en Wilders), uitbarstingen van redeloos geweld.

Christenen kunnen de bruggenbouwers van onze samenleving zijn. Ook kerken hebben grote kansen zich weer relevant te maken voor de samenleving als ze in staat zijn over de eigen muren heen te kijken. Een bezinning op christelijke cultuurhoudingen, waarin we verder komen dan de recepten van de verzuiling, is dringend gewenst.''

 

,,Als we afstand willen nemen van de ‘recepten van de verzuiling’ moeten we goed bedenken dat de verzuiling niet alleen stond voor isolement en groepsvorming. In christelijke optiek kwam de verzuiling ook voort uit een cultuurideaal – het streven naar een christelijke samenleving. We kunnen niet het ene afwijzen, zonder ook kritisch na te denken over het andere. Ik krijg de indruk dat Roel Kuiper het isolatie-ideaal afwijst, maar wil vasthouden aan het cultuurideaal. Maar bestaat er wel zoiets als een christelijke samenleving, wanneer die niet voortvloeit uit de persoonlijke navolging van Christus? Moeten we dan niet zeggen dat juist de kerk is geroepen een christelijke samenleving te zijn? En wanneer de kerk echt christelijk is, zal zij uitblinken in naastenliefde, dienstbaarheid, gastvrijheid en andere bruggenbouwende activiteiten. Het is een paradox van de geschiedenis dat de kerk, in de tijd dat zij het minst bekommerd was om wereldse macht, de meeste invloed kreeg. De huidige krachteloosheid van veel kerken heeft daarom misschien niet eens zo veel te maken met een tekort aan cultuurvisie. Het zou weleens kunnen dat wij vergeten zijn wat het is om kerk te zijn.''