Ambassadeurs van Gods rijk op aarde

Wij ontmoeten elkaar in het kasteel te Bishop Auckland, een plaats in het noorden van Engeland, niet ver van de Schotse grens. Een prachtig oud gebouw, omgeven door tuinen, parken en de rustige geluiden van de natuur. Al ruim achthonderd jaar is het een thuis voor de anglicaanse bisschoppen van Auckland en nu is het de plek waar de drukbezette Tom Wright woont en werkt. De sympathieke bisschop neemt alle tijd om mijn vragen zorgvuldig te beantwoorden.

 

Wright heeft oog voor de bomen én het bos. Lezers van zijn wetenschappelijk werk krijgen in de voetnoten vele gedetailleerde beschrijvingen van individuele ‘bomen’. Maar nooit verliest hij het ‘bos’ uit het oog. Treffend zijn Wrights beschrijvingen van de verhaallijn van schepping tot herschepping, de rol van Israël in Gods plan, het keerpunt in de geschiedenis door de komst van Jezus, en de missie van de kerk. Kortom: het koninkrijk van God. Maar wat verstaat hij onder dat koninkrijk van God en waarom benadrukt hij dit thema zo?

Wright: ,,Ik kan me nog goed herinneren dat ik zo’n dertig jaar geleden in een bijbelstudie vroeg wat het koninkrijk van God was, omdat ik het zelf niet begreep. Ik was verrast dat niemand een goed antwoord kon geven. Dat kwam omdat men het Nieuwe Testament begon te lezen bij Matteüs, die spreekt over het ‘koninkrijk van de hemel’. Aangezien men ervan uitging dat het er in de Bijbel om draait hoe we naar de hemel kunnen gaan, dacht men dat Jezus hierover sprak als Hij het over het koninkrijk had. Langzamerhand begon het mij echter te dagen dat Jezus werkelijk méénde wat Hij zei toen Hij ons onderwees om te bidden: ‘Laat uw koninkrijk komen, op aarde zoals in de hemel’. Het koninkrijk van God, of het koninkrijk van de hemel, is Gods soevereine regering op aarde!’’

Vandaag de dag, zeker na 11 september 2001, wordt er veel gesproken over het gevaar van de theocratie en het gevaar van mensen die denken dat God de baas moet zijn. Je zou kunnen zeggen dat men nu eindelijk de vraag stelt waarop het onderwijs van Jezus het antwoord geeft, namelijk de vraag ‘hoe ziet het eruit als God koning wordt?’ We zijn bang dat het zal betekenen dat de tanks erop uitgestuurd worden om iedereen die tegenstribbelt te verpletteren. Maar Jezus’ antwoord is verbluffend. Het koninkrijk is te vergelijken met het planten van zaden (het ene zaad komt op, het andere niet) of met de liefde van een vader voor zijn oudste en jongste zoon.’’

,,De werkelijke theocratie is heel anders dan velen van Jezus’ tijdgenoten en velen van onze tijdgenoten denken. Jezus laat het ook zien door zieken te genezen, door feest te vieren met hen die buitengesloten waren, door stormen te stillen en door te sterven aan het kruis en opgewekt te worden op de derde dag. Dit is een vreemd koninkrijk, maar dit soort dingen gebeurt als Gods soevereine regering komt. Natuurlijk is de komst van Gods koninkrijk hier op aarde op dit moment gedeeltelijk en tijdelijk. De volle realisering van Gods regering komt pas als Jezus terugkomt. Maar het koninkrijk ís gekomen. Veel christenen hebben zich dat niet voldoende gerealiseerd.’’

Deze visie op het koninkrijk is nieuw voor die orthodoxe christenen die denken dat ons werk hier slechts tijdelijk en onbelangrijk is omdat we wachten op een tijd dat alles totaal anders zal zijn. Maar het is ook nieuw voor hen die denken dat het koninkrijk van God niets anders is dan betere huisvesting, onderwijs en democratie. Volgens Wright is alles wat we in Christus en door de Geest doen ‘bouwen voor het koninkrijk’. ,,We moeten niet denken dat wij het koninkrijk bouwen, zoals vele vrijzinnigen hebben gedacht. Maar we bouwen wel voor het koninkrijk. Iemand die in de steengroeve stenen uithouwt, is verwonderd als hij later ziet hoe zijn steen opgenomen is in een schitterende kathedraal. In dit geloof kunnen wij ons werk doen, of we nu in een ziekenhuis werken, of met daklozen, of onderwijs geven aan jonge kinderen. We kunnen het doen in het geloof dat God dingen neemt van wat wij zaaien en dat Hij het zal transformeren. We zullen verbaasd staan.’’ Ons werk is niet tevergeefs (vergelijk 1 Korintiërs 15:58), stelt Wright. Net zoals we een getransformeerd lichaam zullen terugkrijgen in de opstanding, zo ook het werk dat gedaan is in Christus en door de Geest.

 

Maar het hoe zit het dan met Jezus? Waarom moest Hij dan sterven? In zijn onderwijs en genezingen bracht Hij toch het koninkrijk? Was het niet veel beter geweest als Hij hier nog veel langer mee was doorgegaan? Of zijn juist zijn lijden en sterven cruciaal voor het koninkrijk? Maar waarom moest Hij dan voor drie jaar mensen genezen en over dit koninkrijk preken? Was het slechts om een goed voorbeeld te geven of ons goede theologie te geven?

Wright kent deze vragen van binnenuit: ,,Ik heb flink geworsteld met deze vragen. Als je benadrukt dat Jezus het koninkrijk kwam aankondigen, verwaarloos je al snel het belang van zijn dood aan het kruis. En als je juist het belang van zijn kruisdood benadrukt, verwaarloos je al snel de komst van het koninkrijk in zijn woorden en daden. Maar de vier evangeliën vertellen ons dat deze twee aspecten onlosmakelijk bij elkaar horen. Ik probeer beide aspecten bij elkaar te houden door te benadrukken wat het koninkrijk betekende in de eerste eeuw, namelijk dat God de macht van het kwaad zou overwinnen en zijn volk hiervan zou redden. God zou een nieuwe manier van mens-zijn vestigen. En de weg daarnaartoe ging via ballingschap, kwaad, zonde, dood, en dan aan de andere kant eruit.’’

,,Het verhaal van Israël, zoals verwoord door Jesaja, Daniël en Zacharia, was dat Israël door deze nauwe vallei moest gaan. Jezus interpreteerde Israëls verhaal als zijn eigen verhaal, een verhaal dat eindigde in een schaamtevolle en vreselijke dood. Jezus zou deze weg gaan – niet alleen in plaats van Israël maar in plaats van de gehele wereld (Jesaja 49). Om een heel lang verhaal kort te maken: ik denk dat Jezus zich meer en meer bewust werd dat God, zijn Vader, door de Schriften tegen Hem zei: ‘Jij bent mijn Zoon. Ik houd van je, en dit is de weg die je gaan moet, een weg waarop de machten van het kwaad hun ergste werk aan jou kunnen doen zodat er een nieuwe weg door de dood heen ontstaat’ (Johannes 14:30-31). Jezus is dus de nieuwe mens die door zijn leven en sterven de weg heeft geopend zodat wij onder zijn leiding kunnen leven in dit koninkrijk.’’

De Bijbel speelt een cruciale rol in dit alles. Dit is het middel dat God gebruikt om zijn missie te volbrengen. Het geeft ons het grote verhaal van wat God doet in deze wereld. Wij worden geroepen om niet slechts als publiek toe te kijken, maar om in Gods drama ‘mee te spelen’ en te improviseren, zonder dat we altijd exact weten wat we moeten doen.

,,Het was een belangrijk keerpunt in mijn eigen leven toen ik begreep dat God ons redt opdat wij deel kunnen worden van zijn grote plan. Natuurlijk is onze redding ontzettend belangrijk, maar als we denken dat het slechts voor onszelf is, maken we dezelfde fout als de Joden in de eerste eeuw, die dachten dat Gods hele plan was om Israël te redden van de heidenen. Maar Paulus moest tegen hen zeggen: ‘Nee, God redt jullie vóór de heidenen.’ Een kind denkt dat de zon om de aarde draait. Zo lijkt het namelijk als je naar buiten kijkt en zo voelt het. Het kan er ook op lijken dat onze redding het middelpunt is waar alles om draait. Maar we moeten volwassen worden en ons realiseren dat wij in een baan rond God draaien en deze baan bevat vele grotere doelen waar God ons bij wil betrekken.’’

 

Hoe kunnen we in onze tijd ‘meespelen in Gods drama’? Hoe kunnen we als christenen ‘improviseren’ in een postmoderne, postchristelijke cultuur? Het beantwoorden van deze vragen vraagt om een bezinning op de erfenis van de Verlichting en de postmoderniteit.

Wright: ,,De verlichtingsdenkers hebben, in weerwil van zichzelf, een positieve erfenis achtergelaten doordat ze de juiste vragen stelden. Tussen de vroege Reformatie en de achttiende eeuw liep de kerk het gevaar dat ze een dogma construeerde waardoor het verstaan van Jezus en het Evangelie niet meer open was voor reconstructie en kritiek. Men had de neiging om mensen te controleren en in feite te zeggen: ‘Wij hebben de antwoorden, neem het van ons aan, en als je rebelleert, zul je naar de hel gaan.’ De Verlichting verzette zich hiertegen door het stellen van historische vragen. Hun redenen waren verkeerd, ze wilden immers door historisch onderzoek aantonen dat Jezus slechts een gefaalde Joodse revolutionair was. Maar ze stelden wél de juiste vragen aan de kerk: Heb je echt nagedacht over wie Jezus werkelijk was? Heb je onderzocht wat er werkelijk aan de hand was in de eerste eeuw?’’

,,We kunnen deze vragen proberen te omzeilen door theologie te scheiden van historisch onderzoek. Maar doen we dat niet, dan ontdekken we een beeld van Jezus dat driedimensionaal is en zeer krachtig. Natuurlijk is zulk onderzoek niet zonder risico, maar de kerk moet dit risico durven nemen. Anders zal ons verstaan van Jezus en het Evangelie wegdrijven van de historische realiteit, van de incarnatie en van Gods waarheid. En juist dit soort onderzoek naar de historische Jezus zal de agenda van de Verlichting ondermijnen. We ontdekken dat de dualismen tussen religie en politiek en tussen hemel en aarde haaks staan op hoe Jezus de wereld zag.’’

 

,,Het moderne denken met zijn grote verhalen en ideologieën was een greep naar de macht’’, duidt Wright. ,,We weten nu hoe gevaarlijk dat kan zijn. In zo’n situatie is het goed als de postmoderniteit ‘nee’ zegt tegen de Verlichtingsdroom. Ik denk zelfs dat, onder God, het doel van de postmoderniteit is om de (zonde-)val te preken aan het arrogante modernisme. Dit is nodig, maar kan niet alles zijn. Met alleen een ‘nee’ is er nog geen hoop. Het grote gevaar van de postmoderniteit is nihilisme. Er is geen groot verhaal meer dat zin geeft aan het leven. Het gevolg is vaak wanhoop, zinloosheid, criminaliteit, drugs en zelfmoord, tenzij men op de een of andere manier rijk en beroemd kan worden.’’

,,Het is daarom belangrijk dat mensen de bijbelse visie op het koninkrijk horen. Dit houdt inderdaad in dat we ‘nee’ zeggen tegen de arrogante claims van de moderniteit, maar ook dat er echte hoop is omdat Jezus koning is. Als christenen moeten we niet vasthouden aan de moderniteit of terugvluchten naar de premoderniteit. Hoe de weg dwars dóór de postmoderniteit precies zal gaan, kan niemand op dit moment zeggen. Maar de juiste weg is om het bijbelse verhaal te volgen en gehoorzaam te zijn aan de leiding die we als kerk zullen ontvangen.’’

,,Dit zal in elk geval betekenen dat we ons niet terugtrekken van de politieke taak van de kerk. De scheiding tussen godsdienst en politiek is niet bijbels. De kerk is altijd geroepen om te zien wat de leiders doen en te prijzen wie goed doen en te kritiseren wie fout doen. We zijn ambassadeurs van een koninkrijk van waarheid, gerechtigheid en vrede. In de naam van de koning van dit rijk moeten we profetische kritiek uiten als leiders de gerechtigheid compromitteren, de vrede niet echt najagen, of leugens spreken.’’

 

Als het gaat om kerk-zijn in een postmoderne situatie komt al snel de term emerging church naar voren. Velen binnen deze diffuse beweging worden geïnspireerd door Wrights theologie. Afgelopen najaar was hij nog te gast op een grote conferentie van deze beweging. Wright zelf lijkt, zeker in zijn leer over de kerk, zich veel meer thuis te voelen in de Anglicaanse Kerk. Hoe kijkt hij als bisschop aan tegen de emerging church? Zijn verschillende vormen van kerk-zijn een gevaar voor de eenheid van de kerk?

,,Verscheidenheid aan kerkvormen kán een gevaar zijn voor de eenheid van de kerk, maar het grootste gevaar voor de eenheid van de kerk komt van mensen die vanuit officiële posities in de kerk ontkennen dat Jezus is opgestaan uit de dood of die zeggen dat we nu veel beter dan de bijbelschrijvers weten hoe we leven moeten. Emerging churches zijn vooral een Amerikaans fenomeen, waarbij mensen uit de megakerken stappen omdat ze op zoek zijn naar een meer authentieke en diepere beleving van het christelijk geloof. In het Verenigd Koninkrijk kennen we bínnen de Anglicaanse Kerk de zogenaamde ‘fresh expressions’: een manier om mensen aan te moedigen nieuwe ideeën en kerkvormen uit te proberen en zich daar niet schuldig over te voelen. Het is belangrijk dat we elke mogelijke manier uitproberen om het Evangelie daar te brengen waar de mensen zijn. En als blijkt dat het beter werkt in een café dan in een historisch kerkgebouw, dan moeten we dat doen. In onze pluriforme maatschappij is het belangrijk dat er náást de traditionele kerken ook een verscheidenheid aan nieuwe initiatieven is.’’