Gemeentestichting blaast de kerken nieuw leven in

Het stichten van nieuwe gemeenten gebeurt op zich al jaren, in twee varianten:

In een dorp of stad wordt een Vinexwijk gebouwd. De (moeder)kerk in de buurt telt de adressen waar leden van haar kerkgenootschap komen wonen. Als dit genoeg is voor een nieuwe gemeente, wordt in de betreffende wijk een (dochter)kerk geplant, geheel in de stijl van het betreffende genootschap.

Een gemeente groeit langzaam het kerkgebouw uit, veelal door een geboorteoverschot. Aan de andere kant van het dorp wordt een tweede kerk gebouwd en de gemeente wordt gesplitst.

 

Beide varianten zijn vormen van klassieke gemeentestichting: het doel is christenen onderdak te bieden. Missionaire gemeentestichting vindt juist plaats in gebied waar evan­gelisatie vereist is om een gemeente te kunnen vormen.

Enkele christenen proberen vanuit een bestaande kerk een netwerk op te bouwen onder niet-christenen. Ze doen dit daar waar nog weinig zichtbaar is van een christelijke gemeente. Dit kan een geografisch, maar ook een sociologisch gebied zijn: een bevolkingsgroep (bijvoorbeeld migranten). Het doel is om uiteindelijk tot de stichting van een gemeente te komen.

Nu is er vanuit de Bijbel veel te zeggen voor gemeentestichting. Het was de opdracht van Jezus en de tactiek van Paulus om ‘al gemeentestichtend’ te evangeliseren. En ook in de praktijk blijkt dat nieuwe kerkelijke gemeenten effectief zijn in de opvang van ‘nieuwe christenen’, terwijl losse evangelisatiecampagnes nauwelijks een vervolgtraject kunnen bieden. Jonge kerken staan vaak dicht bij de cultuur van niet-gelovigen en zijn daarmee makkelijker om ‘in te stappen’.

 

Maar er is nog iets: gemeentestichting kan een manier zijn om bestaande kerken te revitaliseren. Als een bestaande (moeder)kerk zich er op gaat richten een nieuwe (dochter)kerk te stichten onder niet-gelovigen, gebeurt er iets wezenlijks met die kerk en de kerkleden zelf, juist door de confrontatie met de cultuur. En hier ligt dan ook het belangrijkste verschil met klassieke gemeentestichting. Daar vindt die confrontatie niet plaats en wordt deze in sommige gevallen zelfs als ongewenst gezien. Ik noem vier gebieden waarbinnen een wezenlijke verandering plaatsvindt:

- Theologie: De huidige gereformeerde theologie is een theologie voor de christelijke achterban geworden. Ze is in zichzelf gekeerd geraakt. Missionaire gemeentestichting dwingt theologen tot contextualisatie van het evangelie. Wat betekent het kruis van Christus in déze wereld, op dit moment, voor mensen zonder God? Vanuit deze vraag kan een frisse theologie ontstaan, die zich ontdoet van haar defensieve karakter.

- Gemeente: Wanneer een kerk actief bezig gaat om een nieuwe kerk te stichten onder ongelovigen, vindt een perspectiefverandering plaats. De ogen gaan open voor de mensen ‘buiten’, in dát dorp, in díe stadswijk. Hoe kan het evangelie van Christus vandaag mensen bevrijden? En in welke vorm kan een kerk hierin de mensen dienen? Kerkelijke vormen en tradities kunnen vanuit deze vraag beoordeeld worden. Ze worden gerelateerd aan het doel van de gemeente. ‘Al stichtend’ zal een kerk herontdekken waarom ze er ook al weer was. Niet om de eigen club te faciliteren of de eenheid van de groep te waarborgen, maar gewoon: op zoek gaan naar schapen zonder herder: mensen die God nodig hebben.

- Persoonlijke spiritualiteit: Missionaire gemeentestichting dwingt christenen om hun eigen geloof te formuleren in termen van de omringende cultuur of subcultuur. Het kan ontluisterend zijn om te merken hoe christelijke overtuigingen soms zijn verworden tot holle frasen. ‘Jezus is gestorven voor onze zonden’, zeggen we. Maar intussen weten we niet wat zonde eigenlijk is, wat daarvan ook al weer het probleem was, wat het feitelijk helpt dat Jezus daarvoor gestorven is en… of we dat werkelijk wel geloven. Maar het kan ook een bevrijding zijn voor een christen zich los te maken uit interne kerkelijke dilemma’s en te herontdekken wat hij of zij in woord en daad kan betekenen voor mensen die God niet kennen.

- Oecumene: Het stichten van een gemeente vereist afstemming met christenen van andere kerken. Binnen een oecumenische samenwerking kunnen christenen van elkaar leren en gebruik van maken van elkaars netwerk onder niet-christenen.

Maar gemeentestichting kan ook op een andere manier een oecumenische mentaliteit veroorzaken. Een nieuw gestichte gemeente kan allerlei denkbare vormen aannemen: huisgemeente of megakerk, hoogliturgisch of laagkerkelijk.

Het gaat er om wat op die plek de beste manier van gemeente-zijn is. Dit kan het leven binnen een landelijk kerkgenootschap onder een heilzame spanning zetten. Christenen zullen hun uiterste best moeten doen om de eenheid van de kerk niet te zoeken in het bewaren van een doelloze status quo, maar in verbondenheid met die ene Heer.