Nederland verkeert in een identiteitscrisis

De half-Nederlandse Amerikaan James C. Kennedy is een historicus die met de nodige afstand naar Nederland kijkt en zich intensief bezighoudt met haar recente geschiedenis. Eerst vanuit de VS, nu vanwege een hoogleraarschap aan de VU vanuit Nederland zelf. Hij heeft onder anderen een boek geschreven over het Nederlandse euthanasiebeleid en houdt zich bezig met zaken als typisch Nederlandse opvattingen over vernieuwing en leiderschap, en het zelfbeeld van Nederlanders.

Nederlanders zijn onzeker geworden, constateert Kennedy. Het onbehagen wordt geprojecteerd op de overheid, die zou falen in het bieden van veiligheid, gezondheid en voorspoed. Nederlandse politici zijn al even onzeker: sinds de opkomst van Pim Fortuyn leeft sterk het idee dat de politiek het contact met de samenleving kwijt is en in een voortdurende crisis verkeert. Schrikachtig wordt gereageerd op het nieuwe - religieuze en culturele - zelfbewustzijn van allochtone moslims. In plaats van visie en leiderschap te tonen, laten politici zich in hun keuzes leiden door ‘de eisen van de tijd’ en ‘de veranderende samenleving’, zonder die begrippen nader te onderzoeken, zo betoogde Kennedy onlangs tijdens een bijeenkomst van de Raad voor het Openbaar Bestuur. Pragmatisme, opportunisme en bestuurlijke vernieuwingsdrang bepalen in sterke mate de politiek, omdat het aan visie ontbreekt.

 

,,Het is een samenleving die veel veranderd is de laatste veertig jaar. Die veranderingen zijn op zichzelf al heel interessant. Maar nu verkeert Nederland in een identiteitscrisis, waarbij steeds meer de vraag wordt gesteld of we het nu wel zo goed hebben gedaan. Men heeft het idee dat men nalatig is geweest, bijvoorbeeld rond het integratiebeleid en de WAO. Decennia lang had men het zelfbeeld dat Nederland toleranter en humaner was dan andere landen. Nu vraagt men zichzelf ten eerste af of dat wel zo is, en ten tweede of men dat überhaupt wel wil zijn.’’

 

,,Nee, ik denk dat het een geleidelijk proces is. Neem bijvoorbeeld de ‘nationale ramp Srebrenica’, inmiddels al weer bijna negen jaar geleden. Het idee dat we als Nederland een speciale missie hebben om elders vrede te stichten, het leitmotief achter Dutchbat, is in de tussentijd goeddeels weggeëbd.”

 

,,Jawel, maar niet meer handjeklap met hoogdravende ideeën. Men is er uiterst voorzichtig in geworden.”

 

,,Ik denk dat de Nederlander het idee heeft dat hij vanwege zijn nalatigheid ook gefaald heeft. Het integratiebeleid is in die gedachtegang de grootste katalysator. Vijftien jaar geleden dacht men dat het allemaal wel de goede kant op zou gaan, we dachten toe te groeien naar een multiculturele samenleving, zonder nagedacht te hebben over wat dat zou inhouden. Daar is men, mede dankzij de media, behoorlijk op teruggekomen. Er heeft een omslag in het denken plaatsgevonden. Men heeft het idee dat de tolerantie misbruikt is.”

 

,,De ideologische impuls van de jaren zestig - een enorme energie die het publieke leven in Nederland voor lange tijd heeft bepaald en de kritiek heeft weten te weerstaan - is nu min of meer uitgewerkt. Daar was eerder nog geen sprake van. De ideologie uit de jaren zestig was heel sterk en aansprekend, met deugden als tolerantie, medemenselijkheid en gelijkheid. In nagenoeg alle kleine landen in Europa werd deze vrij homogene cultuur de dominante maatschappelijke stroming, met veel invloed op het publieke leven. Maar een dergelijke ideologie heeft per definitie een beperkte levensduur. Op een gegeven moment taant het aanvankelijk zo populaire gedachtegoed en komen er steeds meer problemen in de samenleving waarop de heersende ideologie geen antwoord meer heeft. Nu leven we in zo’n tijd.”

 

,,Neem het idee dat je niet mag discrimineren. Voor Nederland was het vooral een abstracte gedachte die gericht was op de wandaden elders in de wereld en het verspreiden van vrede, niet op het omgaan met concrete immigranten hier. Terwijl die laatste groep nu juist onze aandacht vraagt.”

 

,,Inderdaad. Het is een postkoloniale manier van denken over buitenlanders, die prima bij de ideologie van de zestiger jaren past. De politiek-correcte ideologie zei echter niets over de maatschappelijke realiteit in Spangen of de Bijlmer.”

 

,,Vergeet niet dat de jaren zestig ook veel concrete dingen hebben voortgebracht. Niettemin denk ik dat hier toch een stuk religieuze drang achter schuilgaat. De sterke kerkelijke achtergrond die de Nederlanders hadden werd niet zomaar uitgewist in die tijd, zij is in uitgeklede vorm aangebleven. Je ziet dat wel vaker: het geloof verdwijnt maar de morele gedrevenheid blijft. De kerkdeuren blijven in zo’n geval dicht, maar men vindt het dan bijvoorbeeld nog wel belangrijk om goed te doen. Gevaar in zo’n situatie is echter dat er te veel moraal ontstaat. Alle energie gaat immers dààrin zitten. Zo bezien hebben de jaren zestig geen verval van moraal opgeleverd, maar juist een overschot aan moraal.”

 

,,Ja, natuurlijk. Hoewel naïviteit niet de eerste van alle zonden is, kan het wel verschrikkelijke gevolgen hebben. Neem als voorbeeld opnieuw de gedachtegang achter de vredesmissie Srebrenica.”

 

,,Denk aan zaken als onze zorgzame samenleving, die in een hoge mate verantwoordelijkheid moet nemen voor haar burgers. Of onze tolerantie, we zijn toleranter dan onze buren. En we maken ons zorgen over vrede en het milieu. Allemaal zaken die ideologisch met elkaar samenhangen en voortkomen uit de ideologie van de jaren zestig. De vraag is nu, welke van deze toetstenen is overgebleven?”

 

,,In de loop van de jaren negentig groeide de ontevredenheid in a-politieke hoek. Mensen vonden dat de optimistische ideologie van de jaren zestig tekortschoot in het oplossen van een aantal structurele problemen. Ineens werden al deze zaken min of meer afgedaan als simpele goedgelovigheid, naïviteit.”

 

,,Juist. En toen probeerde het establishment - de vertegenwoordigers van de heersende ideologie - de boel te sussen: ´jongens, het valt wel mee´. Maar veel Nederlanders vonden het helemaal niet meevallen, de onzekerheid over de voorzieningen, de veiligheid, de criminaliteit en de immigratie nam alleen maar toe. Ze geloofden het mooie elitaire verhaal niet meer en schaarde zich achter Fortuyn. De oude leer was niet meer in staat om die onvrede te pareren, de ideologie van de jaren zestig was versleten. Maar het is nog de vraag wat ervoor in de plaats komt. Het kan zo tien, twintig jaar duren voordat er iets nieuws komt wat stevig voeten in de aarde zal hebben.”

 

,,Echt waar. Ik denk dat Nederland een groot probleem heeft.”

 

,,Concreet gaat het over de belangrijkste politieke vraag: wie krijgt wat? Hoe ga je het geld en de aandacht verdelen? Dat is een heel vervelende discussie. Je hebt immers een volk dat veel gewend is, maar het hoge niveau van zorgzaamheid is niet meer haalbaar. De verzorgingstaat is zodoende niet meer de oplossing van het probleem, ze is er een onderdeel van geworden. De vraag is nu of er voldoende politieke wil is om dat probleem vlot te trekken.”

 

,,Ik hoop het. Met voldoende middelen kun je vervelende discussies vermijden. Maar problemen beginnen niet altijd bij de economie, en zijn zodoende ook niet altijd economisch op te lossen. Denk aan onze problemen met vergrijzing, immigranten en criminaliteit.”

 

,,We leven in een periode waarin de oude identiteit aan de tand gevoeld wordt. Zoals gezegd, een periode van twijfel. Ik weet niet of een nieuwe identiteit zal ontstaan. Ik weet ook niet of de weg die met Fortuyn ingeslagen is, een blijvende is. Ook is er bijvoorbeeld een toename aan religiositeit, een vage overigens, maar het is de vraag waar deze toe zal leiden. Ten slotte hebben we het over normen en waarden, maar welke, en voor wie? Ik ben niet bijzonder optimistisch en vraag me af of er een houdbare visie voorhanden is.”

 

,,Nederland is geen samenleving waarin sterk leiderschap op prijs wordt gesteld, in tegenstelling tot een land als Amerika. Nederland wordt gekenmerkt door een traditie van collegialiteit. Daarom is er ook onvoldoende kader voor sterk leiderschap. In de VS daarentegen heeft Bush de modellen voor sterk leiderschap ruimschoots voor handen. Hij weet hoe hij moet handelen in een tijd van verwarring.”

 

,,Ik ben niet zozeer voor een sterke leider à la Domela Nieuwenhuis of Abraham Kuyper, dat kan hier niet meer, maar Nederland zal wel aandacht moeten schenken aan talent en leiderschap. Mensen die hun plek innemen in de samenleving en er richting aan durven geven.”

 

,,Het zit hem niet mee. Hij probeert ideologisch een andere richting in te slaan en dat is, zoals gezegd, niet makkelijk. Ik denk niet dat hij veel gezag heeft buiten protestants-christelijke kringen, maar de Nederlanders zitten daar anderzijds ook niet op te wachten. Balkenende heeft het voordeel dat hij geen onderdeel van het establishment van voor 2002 is en dat het CDA destijds de veranderende tijdgeest het beste aanvoelde. Dat heeft de partij in de oppositie geleerd. Het is nu zaak om hier richting aan te geven, zodoende dat het recht doet aan grondslagen van de natie. Die grondslagen grijpen nog steeds terug op de jaren zestig, maar ook veel verder en dieper dan dat.”

 

,,Er zijn inderdaad maar weinig landen die zo seculier en individualistisch zijn als Amerika, maar tegelijkertijd blijft religie een van de belangrijkste bronnen voor de Amerikanen. Men hecht aan geloof. Hoewel kerk en staat er strikt gescheiden zijn, is het geloof bij de mensen zelf nadrukkelijk aanwezig, ze komen er voor uit. En dat tekent het land. Wat dat betreft lijkt Amerika meer op een land als Brazilië, waar het geloof ook alom aanwezig is, dan op Nederland, waar het geloof nauwelijks meer een rol meer lijkt te spelen.”

 

,,Men is niet terughoudend in het aanhalen van God, zoals je dat in gereformeerde kringen in Nederland wel tegenkomt. Je ziet dat ook in de ‘Four Spiritual Laws’ van Bill Bright, waar de eerste wetmatigheid luidt: ‘God loves you and has a wonderful plan for your life’. In dat opzicht is het een voorstelling van God die veel meer past bij een individualistische, democratische samenleving. Het is doelgericht, visionair en het geeft richting, ook aan leiderschap. Nederlanders houden God in dat opzicht meer op een afstand, omdat ze bang zijn om Hem voor hun eigen karretje te spannen.”